Δεν υπάρχουν ούτε κακά χορτάρια ούτε κακοί άνθρωποι. Υπάρχουν μόνο κακοί καλλιεργητές

I.

Το 2019 ο Γάλλος σκηνοθέτης Ladj Ly γύρισε μια ταινία με τον ίδιο τίτλο που έχει το μυθιστόρημα του Βίκτωρος Ουγκώ, Οι Άθλιοι. Ο Ly, παιδί μεταναστών από το Μάλι, μεγάλωσε στο Montfermeil, ένα προάστιο του Seine-Saint-Denis, του φτωχότερου νομού της ηπειρωτικής Γαλλίας, και εκεί ακριβώς γύρισε την ταινία του. Η ταινία ανοίγει με σημαίες. Η πρώτη σκηνή διαδραματίζεται στις 15 Ιουλίου 2018, τη μέρα που η Γαλλία έχει μόλις πάρει το Μουντιάλ. Μια παρέα παιδιά από το Montfermeil κατεβαίνει στα Ηλύσια Πεδία τυλιγμένη στην τρίχρωμη, τραγουδώντας τη Μασσαλιώτιδα μαζί με εκατοντάδες χιλιάδες άλλους. Για λίγες ώρες είναι όλοι Γάλλοι. Ανάμεσά τους ένα αγόρι, ο Issa.

Μετά η κάμερα επιστρέφει στο Montfermeil, δίπλα στο Clichy-sous-Bois, όπου το φθινόπωρο του 2005 δύο έφηβοι, ο Zyed και ο Bouna, σκοτώθηκαν μέσα σε έναν υποσταθμό ρεύματος κυνηγημένοι από την αστυνομία, και οι μπανλιέ (banlieues), τα φτωχά προάστια των γαλλικών πόλεων με τις μεγάλες εργατικές πολυκατοικίες, πήραν φωτιά για τρεις εβδομάδες. Ένας αστυνομικός από το Cherbourg, ο Stéphane, κάνει την πρώτη του μέρα στην ταξιαρχία κατά του εγκλήματος, μαζί με δύο «παλιούς», τον Chris και τον Gwada. Ο Issa κλέβει ένα λιονταράκι από ένα τσίρκο. Η αστυνομία τον κυνηγά, και μέσα στη σύγχυση ο Gwada τον πυροβολεί στο πρόσωπο με flash-ball, από κοντά. Ένα άλλο παιδί, ο Buzz, τα έχει τραβήξει όλα με ένα drone. Η υπόλοιπη ταινία είναι το κυνήγι μιας κάρτας μνήμης.

Στο φινάλε, τα παιδιά της γειτονιάς στήνουν ενέδρα στους αστυνομικούς στη σκάλα μιας πολυκατοικίας. Βεγγαλικά, φωνές, καπνός. Ο Issa, με το πρόσωπο ακόμα σημαδεμένο, κρατά μια αναμμένη μολότοφ. Ο Stéphane τον σημαδεύει με το όπλο. Η οθόνη μαυρίζει. Δεν μαθαίνουμε ποτέ τι έγινε.

Όποιος έχει δει το Μίσος (La Haine) του Ματιέ Κασοβίτς αναγνωρίζει αυτό το πλάνο. Η ταινία βγήκε το 1995, ασπρόμαυρη, και ακολουθεί για εικοσιτέσσερις ώρες τρεις φίλους από μια εργατική πολυκατοικία στα προάστια του Παρισιού, τον Βινζ, τον Σαΐντ και τον Υμπέρ, τρία παιδιά με ρίζες από τρεις διαφορετικές μεριές του κόσμου. Η παρέα δεν είναι τυχαία. Η μπανλιέ δεν έχει μία καταγωγή, έχει μία κοινή μοίρα. Είναι η επομένη μιας εξέγερσης, που ξέσπασε όταν η αστυνομία έστειλε έναν φίλο τους στην εντατική. Τελειώνει κι αυτή με ένα παιδί κι έναν αστυνομικό να σημαδεύουν ο ένας τον άλλον, με έναν πυροβολισμό που τον ακούμε χωρίς να τον βλέπουμε, και με μια οθόνη που μαυρίζει. Ο Κασοβίτς τη γύρισε δέκα χρόνια πριν από το Clichy-sous-Bois, και όταν ήρθε ο Νοέμβριος του 2005 η Γαλλία την ξαναθυμήθηκε σαν προφητεία. Ο Ly, είκοσι τέσσερα χρόνια μετά, ξαναστήνει το ίδιο φινάλε. Σαν να λέει ότι στο μεταξύ δεν άλλαξε τίποτα.

Και πάνω στο μαύρο, μια φράση του Βίκτωρος Ουγκώ, «Δεν υπάρχουν ούτε κακά χορτάρια ούτε κακοί άνθρωποι. Υπάρχουν μόνο κακοί καλλιεργητές» ¹.

Ο Ly δεν διάλεξε τυχαία τον τίτλο. Στους Άθλιους του 1862, το Montfermeil είναι το χωριό των Θεναρδιέρων. Εκεί η μικρή Κοζέτ στέλνεται νύχτα στο δάσος να φέρει νερό από την πηγή, με έναν κουβά σχεδόν μεγαλύτερο από την ίδια. Ενάμιση αιώνα μετά, ένα κορίτσι δεκαεπτά χρονών από το λύκειο Paul-Éluard του Saint-Denis, λίγα χιλιόμετρα πιο κάτω, περιγράφει στο πρακτορείο Reuters τις προκατασκευασμένες αίθουσες του σχολείου της, με τουαλέτες χωρίς νερό, ποντίκια και κατσαρίδες, μείον πέντε βαθμούς τον χειμώνα και σαράντα το καλοκαίρι ². Το νερό, απ' ό,τι φαίνεται, παραμένει ζήτημα στο Seine-Saint-Denis. Και στους ίδιους Άθλιους, ο Γαβριάς, το αλητάκι του Παρισιού, σκοτώνεται στο οδόφραγμα του 1832, μαζεύοντας φυσίγγια κάτω από τα πυρά και τραγουδώντας.

Αυτό το κείμενο ξεκινά από εκεί, από το μαύρο πλάνο, λίγο πριν μάθουμε αν η μολότοφ θα πεταχτεί. Γιατί κάπου εκεί βρισκόμαστε. Από τις 21 Σεπτεμβρίου, όταν οι μαθητές ενός λυκείου στο Créteil αποφάσισαν να κλείσουν την πόρτα του σχολείου τους, ένα κύμα κινητοποιήσεων περνάει από τη Γαλλία στο Βέλγιο, στην Ιταλία, στην Αλβανία, στην Ισπανία, και φτάνει ως τις σκηνές του Συντάγματος. Και το κείμενο ρωτά τι λένε γι' αυτά τα παιδιά όσοι μιλούν για λογαριασμό τους, ποια είναι, τι ζητάνε. Και αν είναι αλήθεια ότι, αν πεταχτεί η μολότοφ, θα έρθει η Λεπέν.

Στο κείμενο για τον Πετεινό του San Michele έγραφα ότι η Gen Z, τα παιδιά των «πολυκρίσεων», είναι η πιο αχαρτογράφητη γενιά. Φαίνεται ότι ένα φθινόπωρο αρκεί για να αρχίσει να χαρτογραφείται. Ας δοκιμάσουμε.

II.

Πρώτα, τι έγινε. Γιατί ο κυρίαρχος λόγος, θα το δούμε παρακάτω, έχει ήδη αποφασίσει τι έγινε πριν το μάθει.

Στις 17 Σεπτεμβρίου οι καθηγητές του λυκείου Antoine-de-Saint-Exupéry στο Créteil, ένα νοτιοανατολικό προάστιο του Παρισιού, απεργούν για τις κενές θέσεις και τις ελλείψεις προσωπικού. Στις 21, οι μαθητές τους μπλοκάρουν την είσοδο. Ζητούν πράγματα σχεδόν ταπεινωτικά απλά, καθηγητή στις κενές έδρες, τμήματα κάτω από 35 άτομα, αίθουσες με αρκετά θρανία. Η Union Syndicale Lycéenne, ένα από τα μαθητικά συνδικάτα της Γαλλίας (γιατί ναι, εκεί τα λυκειόπαιδα έχουν συνδικάτα, με εκλεγμένους εκπροσώπους και θέση στα όργανα διαλόγου του υπουργείου), συμπυκνώνει τα αιτήματα σε τέσσερα. Λείπουν καθηγητές και προσωπικό, τα κτίρια είναι ρημαγμένα, τα ωράρια φορτωμένα, και υπάρχει το άγχος του Parcoursup, της ηλεκτρονικής πλατφόρμας που αποφασίζει σε ποιο πανεπιστήμιο θα πας.

Μέσα σε μια εβδομάδα τα μπλόκα έχουν απλωθεί στο Seine-Saint-Denis και στο Val-de-Marne. Μέσα σε δύο, έχουν φτάσει στη Βρετάνη, στη Νορμανδία, στη Μασσαλία, στις Άλπεις. Την 1η Οκτωβρίου μπαίνουν και τα πανεπιστήμια. Στις 13 Οκτωβρίου το υπουργείο Εσωτερικών μετρά 161.500 διαδηλωτές, τα συνδικάτα νεολαίας 480.000 ³. Και για τις 17 Οκτωβρίου, τη μέρα που τα σχολεία κλείνουν για διακοπές, κυκλοφορεί ένα κάλεσμα με ένα όνομα που η Γαλλία είχε ακούσει και τον Σεπτέμβριο του 2025, «Bloquons tout», «Να μπλοκάρουμε τα πάντα». Ένας νεαρός TikToker, σε βίντεο με τρία εκατομμύρια προβολές, καλεί «Κίτρινα Γιλέκα, λυκειόπαιδα, εργαζόμενους, συνταξιούχους» να ενωθούν εκείνο το Σάββατο ⁴. Κατεβαίνουν μαζί η CGT, η μεγαλύτερη ιστορικά συνομοσπονδία εργατικών συνδικάτων της Γαλλίας, τα υπόλοιπα συνδικάτα, τα Κίτρινα Γιλέκα, για το κόστος ζωής και τα καύσιμα. Το υπουργείο μετρά 550.000, οι διοργανωτές 800.000 ³. Το ίδιο βράδυ καίγεται το δημαρχείο της Limoges.

Την 1η Οκτωβρίου, μαθητές στη Λιέγη του Βελγίου φωνάζουν «Glatigny, casse-toi», «Γκλατινί, δίνε του», στην υπουργό Παιδείας της γαλλόφωνης κοινότητας. Στις 13, φοιτητές στα Τίρανα βγαίνουν για το κόστος σπουδών και τις υποτροφίες και ενώνονται με το κίνημα των «Φλαμίνγκο», που ξεκίνησε τον Μάιο ενάντια σε ένα πολυτελές θέρετρο του Τζάρεντ Κούσνερ, γαμπρού του Τραμπ, μέσα σε έναν προστατευόμενο υγρότοπο, και που ζητά πια την παραίτηση του πρωθυπουργού Έντι Ράμα. Στις 16, μαθητές σε Μιλάνο, Τορίνο, Μπολόνια, Ρώμη και Μπάρι κατεβαίνουν φωνάζοντας ότι θα κάνουν «όπως στη Γαλλία». Στην Απουλία, μαθητές, οδικοί μεταφορείς και αγρότες διαδηλώνουν μαζί για την τιμή του πετρελαίου κίνησης ⁵. Στη Μαδρίτη, σκηνές γεμίζουν ξανά την Puerta del Sol μετά την έξωση της María del Carmen Abascal, ογδόντα επτά χρονών, που πέθανε λίγο αργότερα (τραγική ειρωνία) στο νοσοκομείο. Ο κατώτατος μισθός στην Ισπανία είναι 1.221 ευρώ, το μέσο νοίκι ενός σπιτιού 80 τετραγωνικών γύρω στα 1.130. Τον Νοέμβριο η χώρα θα έχει πρόωρες εκλογές και την πρώτη γενική απεργία εδώ και δεκατέσσερα χρόνια ⁶. Και στις 13 Οκτωβρίου, φοιτητικοί σύλλογοι στήνουν σκηνές στο Σύνταγμα ⁷.

Πώς ένα μπλόκο σε ένα λύκειο του Créteil γίνεται, μέσα σε τρεις εβδομάδες, κάτι που φτάνει ως τα Τίρανα και την Αθήνα; Αυτό το ερώτημα έχει απασχολήσει μια ολόκληρη γενιά ερευνητών, που από τη δεκαετία του '70 μελετούν αυτό που ονόμασαν «συγκρουσιακή πολιτική» (contentious politics), δηλαδή τις στιγμές που άνθρωποι χωρίς θεσμική εξουσία διεκδικούν κάτι συλλογικά απέναντι σε όσους την έχουν. Ένας από αυτούς, ο Αμερικανός πολιτικός επιστήμονας Sidney Tarrow, που ξεκίνησε μελετώντας τα ιταλικά κινήματα του '60 και του '70, παρατήρησε ότι τα κύματα διαμαρτυρίας έχουν πάντα κάποιους που σηκώνονται πρώτοι, τους «early risers». Αυτοί δεν ξέρουν ότι είναι πρώτοι. Δείχνουν όμως στους υπόλοιπους κάτι πολύτιμο, ότι η εξουσία είναι πιο ευάλωτη απ' όσο φαινόταν και ότι κάτι μπορεί να γίνει. Τα λυκειόπαιδα του Créteil δεν ήθελαν να ξεκινήσουν τίποτα ευρωπαϊκό. Ήθελαν έναν καθηγητή γαλλικών. Και άνοιξαν μια πόρτα.

Γιατί όμως μπλόκο, και όχι κάτι άλλο; Εδώ βοηθάει ο Charles Tilly, Αμερικανός ιστορικός και κοινωνιολόγος που πέρασε μισό αιώνα διαβάζοντας αρχεία για το πώς διαμαρτύρονταν οι Γάλλοι και οι Βρετανοί από τον 17ο αιώνα ως σήμερα. Ο Tilly μίλησε για «ρεπερτόριο», με τον τρόπο που ένας μουσικός έχει ρεπερτόριο. Ο μουσικός δεν ξέρει όλα τα τραγούδια του κόσμου. Ξέρει καλά κάποια, που τα έμαθε από άλλους, και αυτά παίζει. Έτσι και μια κοινωνία, σε κάθε εποχή, ξέρει να διαμαρτύρεται με λίγους τρόπους, που τους έμαθε από τους προηγούμενους αγώνες της. Καινούργιοι τρόποι εμφανίζονται σπάνια, στις μεγάλες καμπές. Το οδόφραγμα, η απεργία και η πορεία ήταν κάποτε εφευρέσεις.

Το μπλόκο της εισόδου με κάδους (blocus) είναι τέτοιο τραγούδι για τα γαλλικά λυκειόπαιδα. Το έπαιξαν το 1990, το 2005, το 2018 ⁸. Αλλού δεν γίνεται; Γίνεται, με άλλη μελωδία. Στην Ελλάδα, το ρεπερτόριο των μαθητών είναι η κατάληψη, από το μεγάλο κύμα του 1990-91 ⁹. Δεν είναι τυχαίο ότι η υπουργός Παιδείας μας έσπευσε αυτές τις μέρες να πει ότι «η κατάληψη δεν είναι λύση». Ήξερε ποιο τραγούδι φοβόταν. Και η κατασκήνωση στην πλατεία (acampada) είναι ρεπερτόριο του 2011, της Puerta del Sol και του Συντάγματος των «Αγανακτισμένων» ¹⁰. Το 2026 οι σκηνές ξαναστήνονται στις ίδιες ακριβώς πλατείες, σαν να θυμάται η πέτρα.

Το δεύτερο ερώτημα είναι πώς ταξιδεύει ένα τέτοιο τραγούδι από χώρα σε χώρα. Ο Αμερικανός κοινωνιολόγος Doug McAdam και ο Γερμανός Dieter Rucht μελέτησαν πώς οι ιδέες της αμερικανικής Νέας Αριστεράς πέρασαν στη Γερμανία τη δεκαετία του '60. Βρήκαν δύο δρόμους, τους ανθρώπους που ταξιδεύουν και συναντιούνται, και τις εικόνες που κυκλοφορούν. Βρήκαν όμως και κάτι πιο λεπτό. Για να περάσει κάτι από τους μεν στους δε, οι δεύτεροι πρέπει να νιώσουν ότι οι πρώτοι «είναι σαν εμάς». Χωρίς αυτή την ταύτιση, η εικόνα από τη Γαλλία μένει ειδήσεις από τη Γαλλία. Το σύνθημα που φωνάχτηκε σήμερα στην Αθήνα, «Από την Ελλάδα μέχρι τη Γαλλία», είναι αυτή ακριβώς η ταύτιση, ειπωμένη δυνατά.

Στη Γαλλία οι δύο δρόμοι φάνηκαν με τη σειρά. Τις πρώτες μέρες, οι ίδιες οι αρχές περιέγραφαν ένα φαινόμενο μίμησης μέσα από βίντεο στα κοινωνικά δίκτυα, λύκειο με λύκειο ¹¹. Μετά ήρθε η Union Syndicale Lycéenne και μετέτρεψε τα σκόρπια μπλόκα σε εθνικές μέρες δράσης, και μετά τα συνδικάτα. Πρώτα η εικόνα, μετά οι άνθρωποι.

III.

Τώρα, τι λένε.

Αν ακούσεις προσεκτικά τις τηλεοράσεις και τις κυβερνήσεις αυτές τις εβδομάδες, από το Παρίσι ως τα Τίρανα και την Αθήνα, θα παρατηρήσεις ότι οι ιστορίες που λέγονται για τα παιδιά στους δρόμους είναι εντυπωσιακά λίγες. Εγώ μετράω πέντε. Δύο Αμερικανοί κοινωνιολόγοι, ο David Snow και ο Robert Benford, έχουν δείξει ότι κάθε κίνημα παλεύει να «πλαισιώσει» αυτό που συμβαίνει, να πει ποιο είναι το πρόβλημα, ποιος φταίει, τι πρέπει να γίνει. Και ότι η εξουσία απαντά με το δικό της πλαίσιο. Δεν απαντά μόνο με γκλομπ, απαντά και με ιστορίες. Ας τις ακούσουμε μία μία.

Η πρώτη ιστορία είναι εκείνη του μαριονετίστα. Κάποιος, λέει, τα βάζει τα παιδιά. Στις 1 Οκτωβρίου το γραφείο του Γάλλου πρωθυπουργού επικαλέστηκε εκτίμηση των μυστικών υπηρεσιών, κατά την οποία το κίνημα ήταν επιχείρηση της Ανυπότακτης Γαλλίας (La France Insoumise, LFI), του κόμματος της ριζοσπαστικής αριστεράς του Ζαν-Λυκ Μελανσόν, και των ακροαριστερών «πληρεξουσίων» της. Ο υπουργός Παιδείας Εντουάρ Ζεφρέ είπε ότι οι μαθητές έπεσαν όμηροι υπερβίαιων ομάδων και κάλεσε τους γονείς να κρατήσουν τα παιδιά στο σπίτι ¹². Στην Αλβανία, ο Έντι Ράμα, πρωθυπουργός από το 2013 και αρχηγός ενός κόμματος που λέγεται σοσιαλιστικό, κατηγόρησε την antifa ότι ριζοσπαστικοποίησε τους νέους. Antifa λέγεται χαλαρά ένα σύνολο αντιφασιστικών ομάδων χωρίς κεντρική οργάνωση, και ο όρος έχει γίνει σκιάχτρο από τότε που ο Τραμπ τη χαρακτήρισε τρομοκρατική οργάνωση στις ΗΠΑ ¹³. Η ιστορία του μαριονετίστα έχει πάντα την ίδια δομή. Ένας δεκαπεντάχρονος δεν μπορεί να είναι πολιτικό υποκείμενο. Είναι είτε θύμα είτε όργανο, θέμα για ψυχολόγο ή για εισαγγελέα.

Δεν θέλω όμως να κάνω πως δεν βλέπω ότι κάτι αληθινό υπάρχει μέσα σε αυτή την ιστορία. Ούτε θέλω να απαντήσω με το εύκολο «δεν θέλουμε κόμματα». Τα κόμματα όντως πατάνε πάνω στο κύμα. Βουλευτές της LFI εμφανίστηκαν στα μπλόκα, και ο Μελανσόν κάλεσε τα μέλη του να μπαίνουν ανάμεσα σε μαθητές και αστυνομία. Σε δημοσκόπηση για τη γαλλική εφημερίδα Le Figaro, το 78% θεωρεί ότι η LFI εκμεταλλεύεται το κίνημα. Στην ίδια δημοσκόπηση όμως, το 62% θεωρεί το κίνημα δικαιολογημένο ¹². Ο κόσμος, δηλαδή, ξεχωρίζει δύο πράγματα που ο μαριονετίστας θέλει να μπερδέψει.

Η μελέτη των κινημάτων είναι εδώ πιο ψύχραιμη από τα κανάλια. Ο Tarrow και ο McAdam μετρούσαν τους «συμμάχους μέσα στους θεσμούς» ανάμεσα στις πολιτικές ευκαιρίες ενός κινήματος. Ένα κόμμα που στέκεται δίπλα στους μαθητές, που μεταφέρει τα αιτήματά τους στη Βουλή, που μπαίνει ανάμεσα σε έναν δεκαπεντάχρονο και ένα γκλομπ, δεν κάνει αυτόματα εκμετάλλευση. Μπορεί να είναι ευκαιρία. Η della Porta, μαζί με συνεργάτες της, μελέτησε τα «κόμματα-κινήματα» που γεννήθηκαν από τις πλατείες της λιτότητας, και έδειξε ότι η σχέση ανάμεσα σε κίνημα και κόμμα μπορεί να είναι και τροφοδότηση και αφαίμαξη. Η γραμμή, λοιπόν, δεν περνάει ανάμεσα στα «κόμματα» και στα «όχι κόμματα». Περνάει ανάμεσα στο να στηρίζεις ένα κίνημα και στο να το καπελώνεις, ανάμεσα σε όποιον του δίνει φωνή και σε όποιον μιλάει στη θέση του. Από τη μεριά μου, η αυτονομία του κινήματος με νοιάζει περισσότερο από το ποιο κόμμα θα βγει κερδισμένο. Και αυτό το κίνημα, πάντως, δεν ξεκίνησε σε γραφείο κόμματος. Ξεκίνησε από μια απεργία καθηγητών.

Η δεύτερη ιστορία είναι η εθνοτικοποίηση. Τα παιδιά, λέει, «δεν είναι δικά μας». Ο Τραμπ έγραψε ότι οι μετανάστες κατέλαβαν τη Γαλλία ¹³. Η Λεπέν φόρτωσε τις λεηλασίες σε δεκαετίες μετανάστευσης, χωρίς να δείξει κανένα στοιχείο ¹⁴. Και ο υπουργός Υγείας Άδωνις Γεωργιάδης (Ο Σπυρίδων-Άδωνις ο ΜΠΟΥΜΟΥΚΟΣ) είδε στη Γαλλία «μία σύμμειξη μεταναστών διαφόρων γενεών, με τους ακροαριστερούς τους συμμάχους» ¹⁵.

Ας σταθούμε λίγο στο «διαφόρων γενεών». Μετανάστης τρίτης γενιάς σημαίνει κάποιος που γεννήθηκε στη Γαλλία από γονείς που γεννήθηκαν στη Γαλλία. Ο Αλγερινός κοινωνιολόγος Αμπντελμαλέκ Σαγιάντ, συνεργάτης του Bourdieu, που πέρασε τη ζωή του μελετώντας τους Αλγερινούς μετανάστες της Γαλλίας, το ονόμασε «διπλή απουσία». Δεν είσαι ποτέ εντελώς εκεί απ' όπου ήρθαν οι δικοί σου, και δεν σε αφήνουν ποτέ να είσαι εντελώς εδώ. Είναι ο Issa της ταινίας, στην πρώτη σκηνή, τυλιγμένος στη σημαία στα Ηλύσια Πεδία, Γάλλος για ένα βράδυ και ύποπτος τα υπόλοιπα. Οι ίδιες οι γαλλικές αρχές, πάντως, δεν απέδωσαν τη βία σε μετανάστες ¹³. Και τα μπλόκα έφτασαν στο Quimper, στο Annecy, στο Saint-Brieuc, στο Pornic, μικρές πόλεις της Βρετάνης και των Άλπεων που δύσκολα χωράνε στην εικόνα της μπανλιέ.

Στην Ιταλία η ιστορία έχει ήδη γίνει νόμος. Με διάταγμα του υπουργού Παιδείας Τζουζέπε Βαλντιτάρα, η κυβέρνηση Μελόνι έβαλε φέτος όριο 30% στους αλλοδαπούς μαθητές που δεν μιλούν καλά ιταλικά σε κάθε τάξη. Όσοι περισσεύουν πρέπει να πάνε σε άλλο σχολείο. Ο υπουργός λέει ότι το μέτρο αφορά λιγότερο από το 1% των τάξεων και ότι υπηρετεί την ένταξη ¹⁶. Οι μαθητές το είπαν ρατσιστική προπαγάνδα, και στο Μιλάνο στην πρώτη γραμμή των πορειών ήταν τα παιδιά της δεύτερης γενιάς, γεννημένα στην Ιταλία ή φερμένα από μωρά. Τι πρόβλημα έχει το μέτρο; Παίρνει ένα πρόβλημα πόρων, ότι λείπουν δάσκαλοι ιταλικών και διαπολιτισμικοί μεσολαβητές, και το κάνει πρόβλημα πληθυσμού, πόσα «ξένα» παιδιά χωράνε σε μια τάξη. Αυτό ζητούσαν οι μαθητές, να επενδυθούν λεφτά σε δασκάλους, όχι να μοιραστούν τα παιδιά με ποσοστό. Η διάκριση ανάμεσα στους «δικούς μας» και τους «ξένους», που ο λόγος προσπαθεί να επιβάλει, είναι ακριβώς αυτή που τα παιδιά αρνούνται μέσα στην τάξη τους.

Η τρίτη ιστορία είναι η μόλυνση. Την παραμονή του πανεκπαιδευτικού, η εκπρόσωπος Τύπου της Ελληνικής Αστυνομίας, Κωνσταντία Δημογλίδου, είπε στον ΣΚΑΪ «Ίσως κάποιοι να θέλουν να μιμηθούν καταστάσεις». Ο γραμματέας της Νέας Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Κυρανάκης μίλησε για κάποιους που θέλουν να φέρουν τις εικόνες βίας και εδώ. Ο κυβερνητικός εκπρόσωπος Παύλος Μαρινάκης κάλεσε σε απομόνωση όσων «επενδύουν στο χάος» ¹⁷.

Θα μου πεις, τι κακό έχει η μόλυνση; Ως λέξη, τίποτα. Θα μπορούσε κανείς να την κρατήσει και χαρούμενα, όπως λέμε ότι το γέλιο είναι μεταδοτικό. Το πρόβλημα είναι από πού έρχεται η μεταφορά και τι κάνει. Έρχεται από τον Γάλλο γιατρό Γκυστάβ Λε Μπον, που το 1895, λίγα χρόνια μετά την Κομμούνα του Παρισιού, έγραψε την Ψυχολογία των μαζών. Για τον Λε Μπον το πλήθος ήταν ένα ον χωρίς λογική, υπνωτισμένο, που μεταδίδει τα πάθη του σαν αρρώστια. Η μελέτη των κινημάτων γεννήθηκε στην ουσία απορρίπτοντας αυτή τη θεωρία, δείχνοντας ότι οι άνθρωποι στον δρόμο σκέφτονται, αποφασίζουν και οργανώνονται όσο και οπουδήποτε αλλού. Η μεταφορά της μόλυνσης κάνει ακριβώς τη δουλειά του Λε Μπον. Λέει ότι κανείς δεν διάλεξε, ότι απλώς κόλλησε. Ενώ αυτό που περιέγραψαν ο McAdam και ο Rucht είναι το αντίθετο, μια επιλογή, κάποιος που κοιτάζει τη Γαλλία και λέει «αυτοί είναι σαν εμάς». (Η ίδια η Δημογλίδου, άλλωστε, είπε ότι δεν υπάρχει ανησυχία για μετακινήσεις ταραξιών από το εξωτερικό. Αυτό που φοβούνται να περάσει τα σύνορα δεν είναι άνθρωποι. Είναι μια ιδέα.)

Η τέταρτη ιστορία είναι το χάος και οι αγορές. Ο Γεωργιάδης έκλεισε την ανάρτησή του προειδοποιώντας ότι οι αγορές θα βάλουν τώρα τη Γαλλία στο στόχαστρο ακόμα πιο σκληρά ¹⁵. Είναι ίσως η πιο ειλικρινής φράση της εβδομάδας, γιατί δείχνει σε ποιον απευθύνεται τελικά η πολιτική. Όχι στο κορίτσι με την τουαλέτα χωρίς νερό, αλλά στον κάτοχο ομολόγων. Από εκεί και πέρα η απάντηση είναι ποινική. Ο Μακρόν υποσχέθηκε ότι όσοι θέλησαν να ρίξουν τη Δημοκρατία θα λογοδοτήσουν. Ο υπουργός Δικαιοσύνης Ζεράλ Νταρμανέν ζήτησε να πληρώσουν οι γονείς τις ζημιές. Ο Ζορντάν Μπαρντελά, πρόεδρος του κόμματος της Λεπέν, ζήτησε να χαρακτηριστεί τρομοκρατική οργάνωση η antifa. Ο Μπρουνό Ρεταγιό, υποψήφιος της παραδοσιακής δεξιάς για την προεδρία, έθεσε ζήτημα απαγόρευσης της LFI ¹².

Η πέμπτη ιστορία είναι η πιο μαλακή, και η πιο διδακτική, το «δίκαια αιτήματα, αλλά…». Ο Γάλλος πρωθυπουργός Σεμπαστιέν Λεκορνύ είπε ότι οι δυσκολίες των λυκείων πρέπει να ακουστούν, αλλά η βία να καταδικαστεί. Η εκπρόσωπος Τύπου της ΝΔ Αλεξάνδρα Σδούκου μίλησε για βαθύ οικονομικό και κοινωνικό πρόβλημα. Η υπουργός Παιδείας Σοφία Ζαχαράκη είπε ότι ακούει «τα πραγματικά αιτήματα των μαθητών», αλλά η κατάληψη δεν είναι λύση. Και η Λεπέν είπε ότι τα θεμιτά κοινωνικά αιτήματα έγιναν, για άλλη μια φορά, όμηροι της άκρας αριστεράς ¹⁸. Είναι η ίδια πρόταση. Αυτό το «αλλά» κάνει μια συγκεκριμένη δουλειά. Χωρίζει το αίτημα από τα σώματα που το κουβαλούν. Το αίτημα γίνεται δεκτό, με τον όρο ότι δεν το κουβαλάει κανείς στον δρόμο.

Από πού έρχεται αυτή η διάκριση ανάμεσα στον καλό και τον κακό διαδηλωτή; Η Ιταλίδα κοινωνιολόγος Donatella della Porta, ίσως η σημαντικότερη μελετήτρια των ευρωπαϊκών κινημάτων σήμερα, και ο ιστορικός Herbert Reiter συνέκριναν πώς αστυνομεύονται οι διαδηλώσεις σε πολλές χώρες της Δυτικής Ευρώπης. Βρήκαν ότι η αστυνομία δεν δρα μόνο με όπλα αλλά και με μια «γνώση», μια εικόνα για το ποιοι είναι οι διαδηλωτές, που τους χωρίζει σε «καλούς» και «ταραξίες». Και αυτή η εικόνα αποφασίζει την τακτική, αν θα μιλήσεις μαζί τους ή αν θα κλιμακώσεις. Το πέμπτο σχήμα είναι ακριβώς αυτή η αστυνομική γνώση, μεταφρασμένη σε κυβερνητική γλώσσα. Και όταν ο Γάλλος υπουργός Εσωτερικών Λοράν Νουνιές δίνει εντολή να χρησιμοποιηθούν όλα τα διαθέσιμα «ενδιάμεσα όπλα» για να τελειώσει η αναταραχή, ξέρουμε ποια τακτική επιλέχθηκε ¹⁹.

Ο Νοτιοαφρικανός κοινωνιολόγος Stanley Cohen, που μελέτησε στη Βρετανία του '60 πώς οι εφημερίδες έκαναν δύο παρέες εφήβων, τους Mods και τους Rockers, εθνικό κίνδυνο, θα το έλεγε «ηθικό πανικό». Ο Stuart Hall, Τζαμαϊκανός θεωρητικός της κουλτούρας που δούλευε στο Μπέρμιγχαμ, έδειξε μαζί με τους συνεργάτες του κάτι ακόμα. Στη Βρετανία του '70, ένας τέτοιος πανικός για τις ληστείες στον δρόμο, πολύ μεγαλύτερος από το πραγματικό πρόβλημα, έδωσε στο κράτος άλλοθι να αστυνομεύσει μια κρίση που στην ουσία της ήταν οικονομική. Τρεις χιλιάδες αστυνομικοί, σήμερα, για μια πορεία δασκάλων και μαθητών στην Πανεπιστημίου ²⁰.

Και κάτι ακόμα, που θα μας απασχολήσει αμέσως. Όταν εξηγούν την εξέγερση, ο κεντρώος πρωθυπουργός και η ακροδεξιά υποψήφια μιλούν ήδη την ίδια γλώσσα.

IV.

«Θα φέρετε τη Λεπέν». Το έχουμε ακούσει σε κάθε τόνο, πατρικό, ανήσυχο, απειλητικό. Αξίζει να το πάρουμε στα σοβαρά, γιατί αξίζει να το απαντήσουμε σοβαρά.

Τα νούμερα πρώτα, γιατί δεν θέλω να τα κρύψω. Η Ifop, μία από τις μεγαλύτερες εταιρείες δημοσκοπήσεων της Γαλλίας, ρώτησε τους ψηφοφόρους από το βράδυ της 17ης ως τις 19 Οκτωβρίου, μέσα δηλαδή στον καπνό. Η Λεπέν βγαίνει στο 34 έως 38% στον πρώτο γύρο, το υψηλότερο ποσοστό της, και κερδίζει όλους τους δεύτερους γύρους που δοκιμάστηκαν ²¹. Το προηγούμενο κύμα της ίδιας εταιρείας όμως, στο τέλος Σεπτεμβρίου, όταν τα μπλόκα ήταν ακόμα υπόθεση μερικών λυκείων του Seine-Saint-Denis, την έδινε ήδη στο 31 έως 36%, με προβάδισμα έως 19 μονάδες ²². Και στις ευρωεκλογές του 2024 το κόμμα της είχε πάρει περίπου 32%, όταν η παράταξη του Μακρόν πήρε 15% ²³. Η Λεπέν, δηλαδή, δεν προηγείται επειδή κάηκαν κάδοι. Προηγούνταν πριν μπλοκαριστεί το πρώτο λύκειο. Και μια μέτρηση μέσα στον καπνό δεν είναι ακόμα ψήφος τον Απρίλιο του 2027.

Η λογική «σωπάστε, αλλιώς έρχεται το τέρας» έχει μάλιστα δοκιμαστεί, και για πολύ καιρό. Στη Γαλλία λέγεται barrage républicain, «δημοκρατικό φράγμα». Όταν η άκρα δεξιά φτάνει στον δεύτερο γύρο, όλοι οι υπόλοιποι, και η αριστερά, ψηφίζουν όποιον βρίσκεται απέναντί της. Το 2002 ο Ζαν-Μαρί Λεπέν, ο πατέρας, πήρε 17,8% στον δεύτερο γύρο. Το 2017 η κόρη του πήρε 33,9%. Το 2022 πήρε 41,5% ²⁴. Κάθε φορά η αριστερά ψήφισε το κέντρο για να σταματήσει την άκρα δεξιά. Κάθε φορά το κέντρο κυβέρνησε με τις ίδιες πολιτικές. Κάθε φορά η άκρα δεξιά επέστρεψε μεγαλύτερη. Αν η ησυχία προστάτευε από τη Λεπέν, η Γαλλία θα ήταν θωρακισμένη.

Υπάρχει όμως και μια σοβαρή εκδοχή του επιχειρήματος, και η μελέτη των κινημάτων την ξέρει καλά. Ο Αμερικανός κοινωνιολόγος Herbert Haines μελέτησε τι συνέβη στο αμερικανικό κίνημα για τα πολιτικά δικαιώματα όταν, δίπλα στις μετριοπαθείς οργανώσεις του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, εμφανίστηκαν οι ριζοσπάστες, όπως οι Μαύροι Πάνθηρες. Το εύρημά του ήταν απρόσμενο. Όσο πιο απειλητικοί φαίνονταν οι ριζοσπάστες, τόσο περισσότερα χρήματα και υποστήριξη έπαιρναν οι μετριοπαθείς. Οι ισχυροί προτιμούσαν να δώσουν κάτι στους «λογικούς», για να μη χρειαστεί να μιλήσουν με τους «επικίνδυνους» ²⁵. Ο Haines το ονόμασε «φαινόμενο της ριζοσπαστικής πτέρυγας» (radical flank effect). Μπορεί όμως να δουλέψει και ανάποδα. Η ριζοσπαστική άκρη μπορεί να τρομάξει τόσο τον κόσμο ώστε να απονομιμοποιήσει ολόκληρο το κίνημα, και τους μετριοπαθείς μαζί.

Αυτό το φθινόπωρο βλέπουμε και τα δύο ταυτόχρονα. Η Union Syndicale Lycéenne ζητούσε ήσυχα αναπληρωτές από τον Σεπτέμβριο. Η κυβέρνηση άρχισε να τους στέλνει, 3.000 αναπληρωτές μέσα σε τρεις εβδομάδες, και ο πρωθυπουργός ζήτησε από τους υπουργούς του προτάσεις για αντικαταστάσεις, ωράρια και επισκευές ως το τέλος Οκτωβρίου, όταν τα λύκεια έκλειναν από τα μπλόκα και τις φωτιές ²⁶. Αυτή είναι η καλή όψη. Οι ίδιες εικόνες έδωσαν και στη Λεπέν δύο μονάδες. Αυτή είναι η κακή. Ο James Jasper, Αμερικανός κοινωνιολόγος που έχει γράψει όσο λίγοι για τις στρατηγικές των κινημάτων, το ονομάζει δίλημμα. Κάθε κίνημα ζει ανάμεσα στο να είναι «καλό», άρα ακίνδυνο και αόρατο, και «κακό», άρα ορατό και επικίνδυνο ²⁷. Δεν υπάρχει συνταγή που να ακυρώνει το δίλημμα. Υπάρχει μόνο η πολιτική κρίση μέσα του. Δεκαετίες καλής συμπεριφοράς, πάντως, είχαν φέρει ποντίκια στις τουαλέτες.

Η ιστορία λέει το ίδιο διπλό πράγμα. Μετά τον Μάη του '68, ο Ντε Γκωλ σάρωσε στις εκλογές του Ιουνίου. Η αντίδραση της «τάξης» είναι πραγματική. Αλλά οι συμφωνίες της Grenelle είχαν ήδη αυξήσει τον κατώτατο μισθό κατά 35%, και η Γαλλία δεν ήταν ποτέ ξανά η ίδια. Το 1990, τα λυκειόπαιδα απέσπασαν από τον τότε υπουργό Παιδείας Λιονέλ Ζοσπέν έκτακτο σχέδιο και αύξηση του προϋπολογισμού. Το 2005, ο Φρανσουά Φιγιόν απέσυρε τη μεταρρύθμιση του απολυτηρίου ⁸. Τα μαθητικά κινήματα, όσο κι αν μας λένε το αντίθετο, κερδίζουν.

Αλλά το βασικό ερώτημα δεν είναι αυτό. Το βασικό είναι πού γεννιέται η άκρα δεξιά. Η della Porta, στο βιβλίο της για τα κινήματα στα χρόνια της λιτότητας (2015), έκανε μια παρατήρηση για τη δική της επιστήμη. Για δεκαετίες, οι μελετητές των κινημάτων κοίταζαν τις οργανώσεις, τις πολιτικές ευκαιρίες, τα πλαίσια, και ξέχασαν την οικονομία. Ζήτησε λοιπόν να «ξαναφέρουμε τον καπιταλισμό» μέσα στην ανάλυση, να τον χρησιμοποιούμε ξανά ως εργαλείο για να καταλάβουμε γιατί οι άνθρωποι βγαίνουν στον δρόμο. Τα κύματα διαμαρτυρίας μετά το 2008 δεν εξηγούνται, έγραψε, χωρίς την κρίση του νεοφιλελευθερισμού που τα παρήγαγε.

Και η ίδια κρίση παράγει και την άλλη πλευρά. Τρεις Γερμανοί οικονομολόγοι, ο Manuel Funke, ο Moritz Schularick και ο Christoph Trebesch, εξέτασαν είκοσι χώρες από το 1870 ως το 2014 και βρήκαν ότι μετά από κάθε μεγάλη χρηματοπιστωτική κρίση η ψήφος στην άκρα δεξιά αυξάνεται κατά μέσο όρο περίπου κατά ένα τρίτο ²⁸. Μια ομάδα οικονομικών ιστορικών και ερευνητών δημόσιας υγείας, με επικεφαλής τον Gregori Galofré-Vilà, έδειξε ότι οι περικοπές της γερμανικής κυβέρνησης στις αρχές της δεκαετίας του '30 συνδέονται με υψηλότερα ποσοστά των ναζί εκεί όπου χτύπησαν πιο σκληρά ²⁹. Ο Γερμανός οικονομολόγος Thiemo Fetzer έδειξε ότι οι περικοπές πρόνοιας της βρετανικής λιτότητας μετά το 2010 τροφοδότησαν το ακροδεξιό UKIP και μάλλον έγειραν το Brexit ³⁰. Και η Ιταλίδα οικονομολόγος Clara Mattei έδειξε πώς η λιτότητα άνοιξε τον δρόμο στον φασισμό του Μουσολίνι. Κανείς από αυτούς δεν λέει ότι οι διαδηλώσεις γεννούν φασισμό. Όλοι λένε ότι τον γεννά η καταστροφή των όρων της ζωής, όταν δεν βρίσκει πολιτική απάντηση.

Ο Γάλλος κοινωνιολόγος Félicien Faury πέρασε χρόνια μιλώντας με ψηφοφόρους του κόμματος της Λεπέν στη Νότια Γαλλία, και περιγράφει τον μηχανισμό από κοντά. Η «συνηθισμένη» ψήφος στην άκρα δεξιά οργανώνεται γύρω από τον ανταγωνισμό για τα λιγοστά δημόσια αγαθά. Ποιος παίρνει την κοινωνική κατοικία, ποιο σχολείο «χάλασε», ποιος παίρνει το επίδομα. Αν αυτό ισχύει, η σχέση αντιστρέφεται. Τη σπανιότητα την παράγει ο προϋπολογισμός. Το σχολείο με τους 36 στην τάξη και η εστία που δεν υπάρχει είναι το έδαφος πάνω στο οποίο η έλλειψη γίνεται «αυτοί μας τα παίρνουν». Τα παιδιά του Créteil ζητούν να πάψει να υπάρχει αυτό το έδαφος. Κυριολεκτικά, είναι το πιο αντιφασιστικό αίτημα της χρονιάς.

Και η Λεπέν; Κατηγορεί τον Μακρόν ότι σφυροκοπά τον κόσμο με λιτότητα, χωρίς να λέει ότι το κόμμα της έχει προτείνει κι αυτό αυστηρές περικοπές δαπανών ³¹. Ο Ολλανδός πολιτικός επιστήμονας Cas Mudde, από τους πιο γνωστούς μελετητές της άκρας δεξιάς, υποστηρίζει ότι ο μεγαλύτερος κίνδυνος σήμερα δεν είναι η ίδια η άκρα δεξιά, αλλά το ότι τα κόμματα του κέντρου υιοθετούν τη γλώσσα της και την κάνουν «κανονική». Και ο Γάλλος κοινωνιολόγος Vincent Tiberj δείχνει με δεδομένα δεκαετιών ότι η γαλλική κοινωνία δεν έχει γίνει πιο δεξιά στις αξίες της όσο μας λένε. Αυτοί που μετακινήθηκαν προς τα δεξιά είναι τα κόμματα και τα κανάλια.

Αν θέλουμε λοιπόν να βρούμε ποιος «φέρνει» τη Λεπέν, ας δούμε ποιος μιλάει σαν αυτήν. Κάθε φορά που ένας Έλληνας υπουργός λέει ότι το πρόβλημα της Γαλλίας είναι οι «μετανάστες διαφόρων γενεών», κάθε φορά που ένας υποψήφιος της παραδοσιακής δεξιάς ζητά να απαγορευτεί ένα κόμμα της αριστεράς, δηλαδή προτείνει να λυθεί ένα κοινωνικό πρόβλημα με απαγορεύσεις και καταστολή, που είναι ακριβώς το έδαφος της Λεπέν, κάθε φορά που ένας πρωθυπουργός λέει την ίδια ακριβώς φράση με αυτήν για τα «δίκαια αιτήματα σε ομηρία», της κάνει τη δουλειά. Γιατί ο ψηφοφόρος που ακούει το ίδιο πράγμα από όλους, στο τέλος, προτιμά αυτήν που το έλεγε πρώτη και πιο καθαρά. Όχι το παιδί που δεν έχει τουαλέτα.

Και κάτι σχεδόν κωμικό. Σύμφωνα με το γαλλικό υπουργείο Δικαιοσύνης, το 87% όσων συνελήφθησαν ως τις 6 Οκτωβρίου ήταν ανήλικοι ³². Το «θα φέρετε τη Λεπέν» απευθύνεται σε παιδιά που δεν ψηφίζουν. Ο Albert Hirschman, οικονομολόγος που πολέμησε στον Ισπανικό Εμφύλιο και βοήθησε πρόσφυγες να ξεφύγουν από τη ναζιστική Γαλλία πριν γράψει το γνωστότερο βιβλίο του, το Exit, Voice, and Loyalty («Έξοδος, φωνή και πίστη», 1970), έλεγε ότι όποιος είναι δυσαρεστημένος έχει δύο δρόμους. Να φύγει, ή να υψώσει τη φωνή του. Ένας δεκαπεντάχρονος δεν έχει πού να φύγει, και φωνή μέσα στους θεσμούς δεν έχει. Για αυτόν ο δρόμος δεν είναι η εναλλακτική στη Βουλή. Είναι η μόνη Βουλή που έχει.

V.

Ποιοι είναι, λοιπόν;

Στην πολυκατοικία όπου μένω, στον τρίτο, μένει ένα παιδί, ο Έρμαλ. Δεκαέξι χρονών, γεννημένος στην Αθήνα, οι γονείς του ήρθαν από το Ελμπασάν στα τέλη της δεκαετίας του '90. Τον ξέρω από τότε που κατέβαινε τα σκαλιά με το ποδήλατο στον ώμο. Την περασμένη εβδομάδα με σταμάτησε στην είσοδο και μου έδειξε στο κινητό του δύο βίντεο, το ένα μετά το άλλο. Στο πρώτο, το υπουργείο Παιδείας στα Τίρανα μέσα στους καπνούς. Στο δεύτερο, ένα λύκειο κάπου στη Γαλλία, με κάδους στην είσοδο και παιδιά πάνω τους. «Εκεί κάνουν φασαρία για τα σχολεία τους», μου είπε. «Εδώ εμείς τι κάνουμε;» Στο δικό του σχολείο, η αίθουσα της πληροφορικής είναι κλειστή από τον Μάιο γιατί έπεσε ένα κομμάτι από το ταβάνι. Ο υπουργός Υγείας θα τον έλεγε «μετανάστη δεύτερης γενιάς». Αυτός, όταν τον ρωτάς από πού είναι, λέει «από τα Πατήσια». Και σήμερα ήταν στα Προπύλαια.

Τον σκέφτομαι κάθε φορά που ακούω στα κανάλια τη λέξη «Gen Z». Ο Γάλλος κοινωνιολόγος Pierre Bourdieu, σε μια συνέντευξη του 1978 που μπήκε αργότερα στο βιβλίο του Questions de sociologie («Ζητήματα κοινωνιολογίας»), είπε ότι η «νεολαία» δεν είναι παρά μια λέξη ³³. Εννοούσε ότι τα όρια της ηλικίας δεν είναι φυσικά. Είναι πεδίο διαμάχης για το ποιος έχει δικαίωμα να αποφασίζει και ποιος πρέπει να περιμένει τη σειρά του. Όταν τα κανάλια λένε «Gen Z», συνήθως λένε κάτι για το TikTok και τίποτα για το ενοίκιο. Ο Έρμαλ έχει TikTok. Έχει και ταβάνι που πέφτει.

Στον πυρήνα αυτού του φθινοπώρου βρίσκονται παιδιά σαν αυτόν, δεκατεσσάρων έως δεκαοκτώ χρονών, λυκειόπαιδα, όχι φοιτητές, όπως τόσες φορές στο παρελθόν. Γύρω τους απλώνονται ομόκεντροι κύκλοι. Φοιτητές που φέρνουν το στεγαστικό. Νέοι εργαζόμενοι, σαν τη Diana Manzanares, σερβιτόρα είκοσι χρονών στην κατασκήνωση της Μαδρίτης, που είπε στο Associated Press ότι το μεγαλύτερο μέρος του μισθού της πηγαίνει στο νοίκι ⁶. Εκπαιδευτικοί και γονείς, που στη Γαλλία ήταν εκεί από την πρώτη μέρα. Συνδικάτα και Κίτρινα Γιλέκα. Οδικοί μεταφορείς και αγρότες της Απουλίας. Οι «Φλαμίνγκο» της Αλβανίας. Και στις παρυφές, αυτοί που οι αρχές και τα κανάλια ονομάζουν «μασκοφόρους», ή στα γαλλικά «casseurs», «σπάστες», για να τους χωρίσουν από τους «καλούς» μαθητές. Πολλοί από αυτούς, λένε οι αρχές, δεν ήταν μαθητές των σχολείων όπου εμφανίστηκαν. Θα επιστρέψω σε αυτό το «λένε οι αρχές».

Η σύνθεση δεν είναι ιδεολογικά ομοιογενής. Στην Ιταλία στρέφεται κατά της δεξιάς κυβέρνησης της Μελόνι, στην Αλβανία κατά της «σοσιαλιστικής» κυβέρνησης του Ράμα, στη Σερβία οι φοιτητές κατεβαίνουν στις εκλογές της 25ης Οκτωβρίου με δικό τους ψηφοδέλτιο απέναντι στον Αλεξάνταρ Βούτσιτς ⁵. Ο στόχος δεν είναι ένα κόμμα. Είναι όποιος διαχειρίζεται τη σπανιότητα.

Τι κάνει όμως μια ηλικιακή ομάδα γενιά; Στον Πετεινό του San Michele είχα γράψει, με τη βοήθεια του Ουγγρογερμανού κοινωνιολόγου Karl Mannheim, ότι μια γενιά δεν ορίζεται από το πότε γεννήθηκες αλλά από το τι σε πολιτικοποίησε. Και με τη βοήθεια της Αμερικανίδας κοινωνιολόγου Nancy Whittier, που μελέτησε τις διαδοχικές γενιές του φεμινιστικού κινήματος, ότι αυτό που μετράει είναι η στιγμή της εισόδου στον αγώνα, τι βρήκες όταν έφτασες. Τι βρίσκει λοιπόν ο Έρμαλ φτάνοντας; Γεννήθηκε το 2010, μέσα στην κρίση. Τα παιδικά του χρόνια ήταν τα μνημόνια. Η εφηβεία του ήταν ο εγκλεισμός της πανδημίας. Η αίθουσά του έχει ταβάνι που πέφτει, και στη Γαλλία άλλες αίθουσες φτάνουν τους σαράντα βαθμούς στους καύσωνες. Ο ορίζοντάς του είναι πόλεμοι και προϋπολογισμοί που μετακομίζουν από τα σχολεία στα όπλα. Ο Δημήτρης Παπανικολόπουλος, που μελετά τα ελληνικά κινήματα, έδειξε με τους συνεργάτες του στο Millennials στον δρόμο (2023) πώς η προηγούμενη γενιά, αυτή που πολιτικοποιήθηκε στη δεκαετία της κρίσης, έμαθε να οργανώνεται οριζόντια και να μη εμπιστεύεται τους θεσμούς, την ίδια ώρα που η επισφάλεια τη σπρώχνει να τα βγάζει πέρα μόνη της. Η γενιά του Έρμαλ μοιάζει να παίρνει αυτό το υλικό και να το επιταχύνει.

Γιατί κατεβαίνει κανείς; Ο Αμερικανός κοινωνιολόγος Doug McAdam μελέτησε τους φοιτητές που το καλοκαίρι του 1964 πήγαν στο Μισισιπί να γράψουν μαύρους ψηφοφόρους στους εκλογικούς καταλόγους, ρισκάροντας τη ζωή τους. Τρεις από αυτούς δολοφονήθηκαν εκείνο το καλοκαίρι ³⁴. Ο McAdam βρήκε ότι πήγαν πιο εύκολα όσοι ήταν «βιογραφικά διαθέσιμοι», όσοι δεν είχαν ακόμα δουλειά, οικογένεια, δάνεια. Τα λυκειόπαιδα είναι εξ ορισμού διαθέσιμα. Υπάρχει όμως μια ειρωνεία εδώ. Σε μια χώρα όπου οι νέοι φεύγουν από το πατρικό στα τριάντα ένα, η διαθεσιμότητα δεν είναι πια μια φάση της ζωής. Είναι η αναβολή της ζωής.

Ο McAdam είχε πει και κάτι ακόμα. Για να κινητοποιηθεί κανείς, δεν αρκεί να υποφέρει. Πρέπει πρώτα να δει την κατάστασή του ως άδικη και ταυτόχρονα ως κάτι που μπορεί να αλλάξει. Το ονόμασε «γνωστική απελευθέρωση». Όταν ο καθηγητής σου απεργεί για τις κενές έδρες, μαθαίνεις κάτι κρίσιμο. Ότι τα ποντίκια δεν είναι καιρός. Είναι απόφαση.

Και μετά είναι τα συναισθήματα, που η μελέτη των κινημάτων άργησε πολύ να τα πάρει στα σοβαρά. Ο James Jasper, μαζί με την κοινωνιολόγο Jane Poulsen, μίλησε για «ηθικά σοκ», γεγονότα που προκαλούν τέτοια αγανάκτηση ώστε άνθρωποι χωρίς δίκτυα, χωρίς οργάνωση, χωρίς προηγούμενη εμπειρία, κατεβαίνουν στον δρόμο. Μια ογδονταεπτάχρονη που πεθαίνει μετά την έξωσή της. Ένας δεκατετράχρονος με σπασμένο σαγόνι από δακρυγόνο ³⁵. Εμείς εδώ ξέρουμε καλά τι είναι ηθικό σοκ. Το λέμε Τέμπη. Αργότερα ο Jasper πρόσθεσε την ιδέα της «ηθικής μπαταρίας». Μια μπαταρία δουλεύει επειδή έχει δύο πόλους, έναν θετικό και έναν αρνητικό, και η ενέργεια γεννιέται από την τάση ανάμεσά τους. Έτσι και ένα κίνημα κινείται από το ζευγάρωμα ενός αρνητικού συναισθήματος με ένα θετικό, οργή και ελπίδα, ντροπή και περηφάνια. Η σημερινή πορεία στην Αθήνα ήταν μια τέτοια μπαταρία. Δέκα χιλιάδες άνθρωποι κατά την αστυνομία, πολύ περισσότεροι κατά τις φωτογραφίες, και συλλαλητήρια σε πενήντα πόλεις ⁵¹. Στον έναν πόλο ο θυμός για το νοίκι και τα ταβάνια που πέφτουν, στον άλλον η χαρά να βρίσκεσαι ξαφνικά τόσοι μαζί.

Ο Ιταλός κοινωνιολόγος Alberto Melucci, που μας συνοδεύει σε όλη αυτή τη σειρά κειμένων, ονόμαζε τα σύγχρονα κινήματα «προφήτες του παρόντος». Δεν εννοούσε ότι προβλέπουν το μέλλον. Εννοούσε ότι ανακοινώνουν κάτι που ήδη συμβαίνει και δεν το έχουμε δει, κάνουν ορατούς τους κώδικες που μια κοινωνία θεωρεί αυτονόητους ³⁶. Μια τουαλέτα χωρίς νερό σε ένα δημόσιο σχολείο της Γαλλίας του 2026 είναι μια τέτοια προφητεία. Και ένα ταβάνι που πέφτει σε ένα σχολείο στα Πατήσια.

Και δεν είναι μόνο ευρωπαϊκό. Από το Νεπάλ και τη Μαδαγασκάρη ως το Μαρόκο και το Περού, οι εξεγέρσεις της «Gen Z» των τελευταίων χρόνων έχουν ως κοινό νήμα την ανισότητα και την ανεργία των νέων ³⁷. Η πιο αχαρτογράφητη γενιά, τελικά, χαρτογραφείται μόνη της, με τα σώματά της, στους δρόμους.

VI.

Και τι ζητάνε;

Ξαναδιαβάστε τα αιτήματα με τη σειρά. Ένας καθηγητής στην κενή έδρα. Μια τουαλέτα με νερό. Ένα ταβάνι που δεν πέφτει. Μια εστία. Ένα στεγαστικό επίδομα που να φτάνει. Να μην κόβεται το ρεύμα στον φοιτητή που δεν μπορεί να πληρώσει. Ένα πετρέλαιο που να μη χρεοκοπεί τον μεταφορέα. Τίποτα από αυτά δεν είναι «αντισυστημικό» με τη στενή έννοια. Είναι όλα όροι για να ζει κανείς, να μαθαίνει και να φτάνει αύριο εκεί που πρέπει. Η Αμερικανίδα φιλόσοφος Nancy Fraser έχει περιγράψει την εποχή μας ως «κρίση της φροντίδας», έναν καπιταλισμό που τρώει τις ίδιες τις προϋποθέσεις της ζωής από την οποία ζει, το σχολείο, το σπίτι, τον χρόνο. Και η Tithi Bhattacharya, Ινδή μαρξίστρια ιστορικός που διδάσκει στις ΗΠΑ, μαζί με άλλες θεωρητικούς αυτού που λέγεται «κοινωνική αναπαραγωγή», μας θυμίζει ότι ο ταξικός αγώνας δεν γίνεται μόνο στον χώρο της δουλειάς. Γίνεται και στο σχολείο, στο νοίκι, στη στάση του λεωφορείου.

Ο Joshua Clover, Αμερικανός ποιητής και θεωρητικός που διδάσκει στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας, προχωράει ένα βήμα παραπέρα. Όσο η παραγωγή παύει να χωράει τους νέους, γράφει, ο αγώνας μετακομίζει από το εργοστάσιο στον δρόμο, στην πλατεία, στην τιμή. Η ταραχή είναι ο αγώνας όσων δεν έχουν απεργία να κάνουν. Τι ήταν τότε η 17η Οκτωβρίου στη Γαλλία; Η μέρα που η απεργία της CGT και η ταραχή των λυκειόπαιδων βγήκαν στον ίδιο δρόμο.

Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν τα αιτήματα είναι δίκαια. Αυτό το παραδέχεται ακόμα και η Λεπέν. Το ερώτημα είναι αν τα σκόρπια αιτήματα θα δεθούν μεταξύ τους. Ο Αργεντινός θεωρητικός Ernesto Laclau το ονόμαζε «αλυσίδα ισοδυναμίας». Ετερογενή αιτήματα, ένας καθηγητής, ένα πετρέλαιο, ένα νοίκι, ένας υγρότοπος με φλαμίνγκο, όπλα αντί για σχολεία, αρχίζουν να συνδέονται επειδή όλα λένε «όχι» στον ίδιο αντίπαλο. Και η αλυσίδα, για να κρατήσει, χρειάζεται ένα όνομα που να τη χωράει ολόκληρη.

Στη Γαλλία ονόματα υπάρχουν, και μάλιστα πολλά, που προσπαθούν να ενώσουν. Υπάρχει το «Bloquons tout», «Να μπλοκάρουμε τα πάντα», όνομα ενός κινήματος που εμφανίστηκε τον Σεπτέμβριο του 2025 και επέστρεψε για την 17η Οκτωβρίου, με ένα κάλεσμα που έλεγε «Jaunes et jeunes, nos luttes se rencontrent», «Κίτρινοι και νέοι, οι αγώνες μας συναντιούνται» ³⁸. Υπάρχει το παλιό, ισχυρό όνομα των Κίτρινων Γιλέκων, που λειτουργεί ακόμα ως σύμβολο κοινωνικής αντίστασης, αλλά δεν εκφράζει αυτόματα όλους όσοι κατεβαίνουν σήμερα. Και υπάρχει ένα σύνθημα που γράφτηκε σε χαρτόνια στη Βαστίλη και που οι γονείς των μαθητών το έκαναν δικό τους σε ένα ανοιχτό κείμενο υποστήριξης, «On veut vivre, pas survivre», «Θέλουμε να ζούμε, όχι απλώς να επιβιώνουμε» ³⁹. Από όλα, αυτό είναι ίσως το πιο πλατύ. Χωράει πολύ περισσότερα από ένα σχολικό αίτημα.

Η φράση που ακουγόταν παντού πριν από τη 17η ήταν «convergence des luttes», «σύγκλιση των αγώνων» ⁴⁰. Και όμως, η εφημερίδα Le Monde, κάνοντας τον απολογισμό της ημέρας στις 18 Οκτωβρίου, κατέληγε ότι, παρά τη μαζικότητα, το αποτέλεσμα έμοιαζε περισσότερο με κατακερματισμό παρά με ενοποίηση ⁴⁰. Αυτή είναι ακριβώς η διάκριση που μας χρειάζεται. Στη Γαλλία υπάρχουν ονόματα και συνθήματα που επιχειρούν να ενώσουν. Αυτό που δεν έχει ακόμη διαμορφωθεί είναι ένα κοινό όνομα ικανό να εκφράσει το σύνολο. Στην Αθήνα, το όνομα που φωνάχτηκε σήμερα ήταν «Δημόσια και Δωρεάν Παιδεία». Είναι πιο στενό, αλλά είναι ένα.

Εδώ η σύγχρονη βιβλιογραφία γίνεται άβολη, και καλά κάνει. Η Zeynep Tufekci, Τουρκάλα κοινωνιολόγος που έζησε από κοντά την εξέγερση του πάρκου Γκεζί στην Ιστανμπούλ το 2013, έγραψε στο Twitter and Tear Gas (2017) κάτι που ζήσαμε όλοι μετά το 2011. Τα κινήματα που γεννιούνται στα κοινωνικά δίκτυα κλιμακώνονται με ταχύτητα που τα παλιά κινήματα δεν μπορούσαν καν να φανταστούν. Αλλά παραλείπουν την αργή, βαρετή δουλειά που έχτιζε τις «ικανότητες» εκείνων των κινημάτων, να αποφασίζουν μαζί, να διαπραγματεύονται, να αλλάζουν τακτική όταν χρειάζεται. Η μεγάλη Πορεία στην Ουάσινγκτον του 1963, εκεί όπου ο Κινγκ είπε το «Έχω ένα όνειρο», χρειάστηκε μήνες προετοιμασίας, και αυτοί οι μήνες ήταν η οργάνωση ⁴¹. Ένα κίνημα που γεννιέται από βίντεο μέσα σε μια εβδομάδα μπορεί να γεμίσει τους δρόμους, αλλά κινδυνεύει από αυτό που εκείνη λέει «τακτικό πάγωμα». Ξέρει να κατεβαίνει, δεν ξέρει τι να κάνει μετά.

Ισχύει εδώ; Εν μέρει. Το πρώτο κύμα στη Γαλλία μοιάζει πολύ με αυτό που περιγράφει η Tufekci, βίντεο, μίμηση, λύκειο με λύκειο, χωρίς κανέναν να αποφασίζει. Αλλά μετά μπήκαν τα μαθητικά συνδικάτα, οι σύλλογοι γονέων, οι ομοσπονδίες των εκπαιδευτικών, η CGT, και αυτά είναι ακριβώς οι παλιές ικανότητες. Η 17η Οκτωβρίου έδειξε και τις δύο όψεις μαζί. Μισό εκατομμύριο άνθρωποι στον δρόμο, και την ίδια νύχτα λεηλασίες που κανείς δεν είχε αποφασίσει και κανείς δεν μπορούσε να σταματήσει. Στην Ελλάδα συμβαίνει μάλλον το ανάποδο. Οι ικανότητες υπάρχουν, σύλλογοι, ομοσπονδίες, "νεολαίες". Αυτό που λείπει, για την ώρα, είναι η ορμή.

Και ο Vincent Bevins, Αμερικανός δημοσιογράφος που κάλυψε χρόνια τη Βραζιλία, στο If We Burn (2023) κάνει τον απολογισμό της «δεκαετίας των μαζικών διαμαρτυριών», από την πλατεία Ταχρίρ ως το Χονγκ Κονγκ. Το συμπέρασμά του είναι σκληρό. Πολλές από τις μεγαλύτερες εξεγέρσεις εκείνης της δεκαετίας άνοιξαν ένα κενό που το γέμισε κάποιος καλύτερα οργανωμένος, συχνά ο αντίπαλός τους. Στη Βραζιλία, οι διαδηλώσεις του Ιουνίου 2013 ξεκίνησαν για την τιμή του εισιτηρίου του λεωφορείου, και πέντε χρόνια μετά πρόεδρος ήταν ο ακροδεξιός Ζαΐρ Μπολσονάρο ⁴².

Αυτή είναι η σοβαρή εκδοχή του «θα φέρετε τη Λεπέν», και είναι πολύ διαφορετική από εκείνη των καναλιών. Δεν λέει «σωπάστε». Λέει «οργανωθείτε». Ο κίνδυνος δεν είναι η εξέγερση. Είναι η εξέγερση χωρίς ορίζοντα, που αφήνει την άκρα δεξιά να εμφανιστεί ως η μόνη που υπόσχεται τέλος στο χάος. (Αχ αυτό το άτιμο το οργανωτικό, πάντα εκεί στη γωνία να μας περιμένει.)

Η della Porta μιλάει για διαμαρτυρίες που γίνονται γεγονός (eventful protests). Εννοεί διαμαρτυρίες που δεν εκφράζουν απλώς ένα υποκείμενο που υπήρχε από πριν, αλλά το φτιάχνουν. Όσοι βρέθηκαν μέσα τους βγαίνουν αλλαγμένοι, με άλλες σχέσεις, άλλες ταυτότητες, άλλες δυνατότητες. Το ερώτημα για αυτό το φθινόπωρο είναι αυτό ακριβώς. Αν θα μείνει μια εικόνα στο κινητό του Έρμαλ, ή αν θα γίνει γεγονός με αυτή την έννοια.

VII.

Και εδώ;

Στις 13 Οκτωβρίου, φοιτητικοί σύλλογοι της Αθήνας στήνουν σκηνές στο Σύνταγμα, μπροστά στη Βουλή και στο υπουργείο Οικονομικών, και μένουν όλη τη νύχτα. Ζητούν μεγαλύτερο στεγαστικό επίδομα και περισσότερους δικαιούχους, δωρεάν στέγη για τους πρωτοετείς που δεν μπορούν να πληρώσουν, σε εστίες, σε ξενοδοχεία, όπου υπάρχει χώρος, ανακαίνιση των εστιών και αξιοποίηση των άδειων δημόσιων κτιρίων. Στις 20 Οκτωβρίου οι σκηνές ξαναστήνονται, με συναυλία, και στα αιτήματα γράφεται και αυτό, να μην κόβεται το ρεύμα στους φοιτητές που δεν μπορούν να πληρώσουν. Σήμερα, 21 Οκτωβρίου, η Διδασκαλική Ομοσπονδία των δασκάλων κατεβαίνει σε 24ωρη απεργία, η ΟΛΜΕ των καθηγητών και η ΑΔΕΔΥ του δημοσίου σε στάσεις εργασίας, και μαθητές, φοιτητές και εκπαιδευτικοί περπατούν από τα Προπύλαια προς το Σύνταγμα. Οι εκπαιδευτικοί ζητούν το 5% του ΑΕΠ για την παιδεία, αντισεισμικούς ελέγχους στα κτίρια, αυξήσεις, στεγαστική στήριξη. Οι μαθητές φωνάζουν «Από την Ελλάδα μέχρι τη Γαλλία παλεύουμε για Δημόσια και Δωρεάν Παιδεία». Τους περιμένουν τρεις χιλιάδες αστυνομικοί και ένας κλειστός σταθμός μετρό ⁴³.

Οι σκηνές δεν είναι μεταφορά. Οι νέοι στην Ελλάδα φεύγουν από το πατρικό στα 30,9 χρόνια κατά μέσο όρο, όταν στην Ευρωπαϊκή Ένωση φεύγουν στα 26,3. Ένας στους τέσσερις νέους από 15 ως 29 ετών ζει σε σπίτι που δίνει πάνω από το 40% του εισοδήματός του για τη στέγαση. Ο ένας στους δύο εφήβους από 15 ως 19 ζει σε σπίτι που κρίνεται υπερπλήρες. Τα ενοίκια ανέβηκαν 10,1% το 2025, και ο κατώτατος μισθός είναι 780 ευρώ καθαρά ⁴⁴. Ο Αριστόνικος τα έχει αναλύσει διεξοδικά στο Anansi Files #002, «Η Κλεμμένη Πόλη» ⁴⁵. Η Eurostat σημειώνει και μια ελληνική ιδιαιτερότητα. Συνήθως, στις χώρες όπου οι νέοι μένουν πολύ στο πατρικό, το βάρος της στέγασης είναι μικρότερο, γιατί το σηκώνουν οι γονείς. Εδώ μένεις στο πατρικό ως τα τριάντα ένα, και πάλι πνίγεσαι.

Και ο λόγος της εξουσίας ήρθε πριν από το γεγονός. Στις 18 Οκτωβρίου ο Γεωργιάδης έγραφε για τους «μετανάστες διαφόρων γενεών» και προειδοποιούσε όσους εδώ «επενδύουν στην πολιτική αστάθεια». Ακολούθησαν ο Κυρανάκης, ο Μαρινάκης, η Δημογλίδου. Οι ιστορίες της τρίτης ενότητας, ο μαριονετίστας, οι «ξένοι», η μόλυνση, το χάος, εφαρμόστηκαν πάνω σε μια κινητοποίηση που ως εκείνη τη στιγμή είχε σκηνές και μια συναυλία. Είναι ο ηθικός πανικός στην καθαρή του μορφή, ο φόβος που φτάνει πριν από αυτό που φοβάται. Από την άλλη πλευρά, ο Αλέξης Τσίπρας μίλησε για ακρίβεια, ακραίες ανισότητες και στεγαστική κρίση, ο ΣΥΡΙΖΑ το ίδιο, το ΚΚΕ για την πολιτική του κέρδους και την πολεμική προετοιμασία, και ο Γαβριήλ Σακελλαρίδης της Νέας Αριστεράς απέρριψε τα περί «σκοτεινών καθοδηγητών». Το ΠΑΣΟΚ, ως τις 19 Οκτωβρίου, δεν είχε πει τίποτα ⁴⁶.

Γιατί εδώ, μέχρι στιγμής, σκηνές και όχι φωτιές; Δεν έχω απάντηση. Έχω δύο υποψίες.

Η πρώτη είναι η διαμεσολάβηση. Εδώ την κινητοποίηση την κουβαλούν φοιτητικοί σύλλογοι, ομοσπονδίες, κομματικές νεολαίες. Το κάλεσμα των μαθητών κυκλοφόρησε από μια ιστοσελίδα που συνδέεται με την ΚΝΕ ⁴³. Με τα λόγια της Tufekci, αυτό είναι ικανότητα, κάτι που στη Γαλλία έλειπε στην αρχή. Είναι όμως και κάτι άλλο, που καλό είναι να το πούμε επιτέλους ανοιχτά. Η ελληνική αριστερά, και ιδίως η κομμουνιστική, έχει ένα ζήτημα με την ανεξέλεγκτη πλευρά της εξέγερσης. Χαίρεται τις πειθαρχημένες πορείες με τα πανό και την περιφρούρηση όχι μόνο επειδή φοβάται την προβοκάτσια, αλλά και επειδή μια νεολαία που της ξεφεύγει είναι μια νεολαία που δεν μπορεί να μαντρώσει. Σήμερα η πορεία έφτασε στο Σύνταγμα, και ο κύριος όγκος της έκανε αναστροφή και διαλύθηκε πίσω στα Προπύλαια ⁵². Με τον ίδιο τρόπο, οι 24ωρες απεργίες των ομοσπονδιών λειτουργούν συχνά σαν πυροτεχνήματα, βαλβίδες εκτόνωσης που αφήνουν την πίεση να φύγει αντί να την κλιμακώνουν. Δύο Αμερικανοί κοινωνιολόγοι, η Frances Fox Piven και ο Richard Cloward, το είχαν δείξει ήδη από το 1977 στο Poor People's Movements, μελετώντας τους ανέργους της κρίσης του '30 και το κίνημα για τα πολιτικά δικαιώματα. Οι φτωχοί κερδίζουν όταν ταράζουν την κανονική λειτουργία των πραγμάτων, και οι μεγάλες οργανώσεις που μιλούν εξ ονόματός τους τείνουν, συχνά χωρίς να το θέλουν, να τους ηρεμούν. Εδώ λοιπόν υπάρχουν ικανότητες που στη Γαλλία έλειπαν, και εκεί υπάρχει μια ορμή που εδώ λείπει. Ίσως όμως εδώ οι ικανότητες είναι ταυτόχρονα και το φρένο. Κι όμως, την ίδια μέρα, στη Θεσσαλονίκη δεκαοχτώ σχολεία ήταν υπό κατάληψη ⁵². Το παλιό ρεπερτόριο ξυπνάει μόνο του.

Η δεύτερη είναι η μνήμη. Η della Porta, μαζί με μια ομάδα συνεργατών της, ανάμεσά τους και Έλληνες ερευνητές, συνέκρινε τα κινήματα της ευρωπαϊκής περιφέρειας στην κρίση, Ελλάδα, Ισπανία, Πορτογαλία, Ιταλία, Ιρλανδία. Αυτή η κοινωνία πέρασε τον κύκλο της από το 2008 ως το 2015, με τις πλατείες, τις γενικές απεργίες, το δημοψήφισμα και ό,τι ακολούθησε. Η εμπειρία αυτή είναι απόθεμα. Είναι και κούραση. Και για πολλούς από όσους τον έζησαν, η απάντηση ήταν να φύγουν. Ο Hirschman θα μας θύμιζε ότι η μαζική μετανάστευση των νέων στη δεκαετία της κρίσης ήταν κι αυτή μια απάντηση, το «φεύγω» στη θέση του «διαμαρτύρομαι».

Και ο Δεκέμβρης. Μετά τη δολοφονία του δεκαπεντάχρονου Αλέξανδρου Γρηγορόπουλου από αστυνομικό, η εξέγερση του 2008 κατηγορήθηκε ότι δεν είχε αιτήματα. Ήταν, έλεγαν, «μηδενισμός». Ο Ανδρέας Καλύβας, πολιτικός φιλόσοφος που διδάσκει στη Νέα Υόρκη και γράφει για τη ριζοσπαστική δημοκρατία (όχι ο Στάθης Καλύβας, ο αναθεωρητής της εγχώριας ιστορίας, με τον οποίο συχνά τον μπερδεύουμε), υποστήριξε τότε ότι ο Δεκέμβρης ήταν πολιτικό γεγονός ακριβώς επειδή έσπαγε το πλαίσιο της αντιπροσώπευσης ⁴⁷. Σε έναν τοίχο της Αθήνας ήταν γραμμένο «Είμαστε μια εικόνα από το μέλλον». Δεκαοχτώ χρόνια μετά, η εικόνα έφτασε. Και αυτή τη φορά έχει αιτήματα εξαιρετικά συγκεκριμένα, ένα δωμάτιο, έναν δάσκαλο, έναν λογαριασμό ρεύματος. Και πάλι ονομάζεται χάος. Αυτό μας λέει κάτι χρήσιμο. Το πρόβλημα της εξουσίας δεν ήταν ποτέ η απουσία αιτημάτων. Ήταν η παρουσία υποκειμένων.

Ο Walter Benjamin, ο Γερμανοεβραίος φιλόσοφος που αυτοκτόνησε το 1940 στα σύνορα της Ισπανίας κυνηγημένος από τους ναζί, έγραφε στις Θέσεις για τη φιλοσοφία της ιστορίας ότι κάθε γενιά έχει μια «αδύναμη μεσσιανική δύναμη», και ότι το παρελθόν έχει απαιτήσεις από αυτήν. Τα παιδιά στο Σύνταγμα δεν θυμούνται τον Δεκέμβρη. Ήταν μωρά, ή δεν είχαν καν γεννηθεί. Αλλά ο Δεκέμβρης, κάπως, τα θυμάται.

VIII.

Υποσχέθηκα να επιστρέψω στη φωτιά.

Κάθε εξέγερση έχει υπερβολή. Έχει και ομορφιά. Και δεν μπορείς να κρατήσεις τη μία πετώντας την άλλη. Η ομορφιά αυτού του φθινοπώρου είναι παντού, αν θέλεις να τη δεις. Δεκαπεντάχρονοι που στήνουν κάδους μπροστά στο σχολείο τους και πάνω τους γράφουν «Θέλουμε να ζούμε, όχι απλώς να επιβιώνουμε». Γονείς που αντί να κρατήσουν τα παιδιά στο σπίτι, όπως τους ζήτησε ο υπουργός, γράφουν ανοιχτό γράμμα και κατεβαίνουν μαζί τους ³⁹. Τα παιδιά της δεύτερης γενιάς στο Μιλάνο να μπαίνουν μπροστά στην πορεία ενάντια στο όριο του 30%. Φοιτητές που μετατρέπουν το Σύνταγμα σε κατασκήνωση με συναυλία. Αυτό δεν είναι διακόσμηση της εξέγερσης. Είναι η ίδια η εξέγερση, η στιγμή που κάποιοι που δεν μετρούσαν ανακαλύπτουν ότι μετράνε.

Και η υπερβολή. Στη Γαλλία κάηκαν σχολεία και το ιστορικό δημαρχείο της Limoges. Ο υπουργός Δικαιοσύνης μίλησε για περίπου 3.000 λεηλατημένα καταστήματα. Τουλάχιστον δέκα διευθυντές και υποδιευθυντές σχολείων τραυματίστηκαν από βεγγαλικά και αντικείμενα, και οδηγοί λεωφορείων δέχτηκαν επίθεση στη Μασσαλία. Το υπουργείο Εσωτερικών ανακοίνωσε περίπου χίλιους τραυματισμένους αστυνομικούς μόνο τη 17η Οκτωβρίου ⁴⁸. Αξίζει να θυμόμαστε ότι αυτός ο τελευταίος αριθμός δεν είναι ουδέτερος. Είναι ο αριθμός της μίας πλευράς, που τον ανακοινώνει η ίδια, την ώρα που ζητάει περισσότερα όπλα.

Γιατί από την άλλη πλευρά ο απολογισμός είναι αυτός. Ένας δεκατετράχρονος με διπλό κάταγμα στο σαγόνι από δακρυγόνο που ρίχτηκε από κοντά. Ένας δεκαεξάχρονος στην Tours που έχασε την όραση του ενός ματιού από πλαστική σφαίρα. Ένας δεκαπεντάχρονος στο Lens που έχασε το χέρι του από χειροβομβίδα. Μια έρευνα για πιθανή σεξουαλική επίθεση αστυνομικού σε δεκατετράχρονη την ώρα της σύλληψης. Πάνω από έξι χιλιάδες οκτακόσιες προσαγωγές, στη συντριπτική τους πλειονότητα ανηλίκων. Η Διεθνής Αμνηστία, το Human Rights Watch και το Γραφείο του ΟΗΕ για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα μίλησαν για δυσανάλογη βία κατά παιδιών ⁴⁹. Ο Γάλλος κοινωνιολόγος Robi Morder, που μελετά δεκαετίες τώρα τα κινήματα της νεολαίας, είπε ότι τέτοια κλίμακα καταστολής δεν είχε ξαναδεί σε μαθητικό κίνημα ⁵⁰. Θυμηθείτε τον Issa και το flash-ball. Ο Ly δεν υπερέβαλλε.

Η della Porta, που ξεκίνησε την καριέρα της μελετώντας την πολιτική βία στην Ιταλία του '70, επιμένει σε κάτι που λείπει από τα τηλεοπτικά πάνελ. Η βία στους δρόμους δεν είναι ιδιότητα κάποιων «βίαιων ομάδων» που κατεβαίνουν από αλλού. Γεννιέται μέσα από μια αλληλεπίδραση, ανάμεσα στο κίνημα και την αστυνομία, ανάμεσα σε ομάδες που ανταγωνίζονται ποια θα πάει πιο μακριά. Κλιμακώνεται όταν η καταστολή κλιμακώνεται, όταν κλείνουν οι δρόμοι της κουβέντας, όταν ο αντίπαλος ορίζεται ως εχθρός. Ένας υπουργός που δίνει εντολή να χρησιμοποιηθούν «όλα τα ενδιάμεσα όπλα» δεν σβήνει τη φωτιά. Τη μοιράζεται.

Αυτό δεν σημαίνει ότι όλα είναι το ίδιο. Το ερώτημα δεν είναι αν μια εξέγερση πρέπει να είναι ήσυχη. Ήσυχες εξεγέρσεις δεν υπάρχουν. Το ερώτημα είναι πού στρέφεται. Η Γαλλία ξέρει να διαβάζει πολιτικά ένα δημαρχείο που καίγεται, από τη Βαστίλη ως την Κομμούνα. Ένας οδηγός λεωφορείου ή ένας διευθυντής σχολείου που χτυπιούνται είναι κάτι άλλο. Είναι ακριβώς οι άνθρωποι που κρατάνε όρθια τα σχολεία και τις συγκοινωνίες, αυτά που το κίνημα λέει ότι υπερασπίζεται. Αυτό το λέω όχι από ειρηνισμό, αλλά επειδή το ένιωσαν από νωρίς και οι ίδιοι οι μαθητές, όταν ο πρόεδρος της Union Syndicale Lycéenne, ο Ryad Rani, ζητούσε από τις πρώτες μέρες τα μπλόκα να μη γίνουν μάχες μέσα στα σχολεία.

Και μετά είναι η ασυμμετρία. Η βία του κράτους είναι οργανωμένη, νόμιμη, οπλισμένη, και πέφτει πάνω σε παιδιά. Το να ζητάς από έναν δεκαπεντάχρονο να λογοδοτήσει για ένα βεγγαλικό, ενώ κανείς δεν λογοδοτεί για τα ποντίκια στην τουαλέτα του, είναι μια ορισμένη ιεραρχία ευθυνών.

Η εξέγερση έχει υπερβολή, και έχει ομορφιά. Αρνούμαι να εξιδανικεύσω την πρώτη και αρνούμαι να θυσιάσω τη δεύτερη.

IX.

Ας γυρίσουμε στη σκάλα του Montfermeil.

Ο Issa δεν κρατάει τη μολότοφ επειδή τον έβαλε κάποιος. Δεν την κρατάει επειδή είναι «μετανάστης διαφόρων γενεών». Τον είδαμε στα Ηλύσια Πεδία, τυλιγμένο στη σημαία. Την κρατάει επειδή, μέσα σε μία μέρα, κανείς από όσους είχαν εξουσία πάνω του δεν του φέρθηκε σαν να μετράει. Ο Ly κόβει το πλάνο πριν μάθουμε αν θα τη ρίξει, και κάνει καλά. Γιατί η ταινία δεν ρωτάει τι θα κάνει το παιδί. Ρωτάει τι κάναμε εμείς ως εκείνη τη στιγμή.

Η φράση του Ουγκώ που κλείνει την ταινία λέγεται στο μυθιστόρημα από τον κύριο Μαντλέν, δηλαδή τον Γιάννη Αγιάννη με ψεύτικο όνομα, που κοιτάζει κάτι αγρότες να ξεριζώνουν τσουκνίδες. Η τσουκνίδα, τους λέει, είναι χρήσιμη, αν ξέρεις να την καλλιεργήσεις. Τη βρίσκουμε βλαβερή επειδή την παρατήσαμε. Δεν υπάρχουν κακά χορτάρια ούτε κακοί άνθρωποι. Υπάρχουν μόνο κακοί καλλιεργητές.

Το Μίσος ανοίγει και κλείνει με μια ιστορία. Ένας άνθρωπος πέφτει από έναν ουρανοξύστη πενήντα ορόφων και, καθώς περνάει κάθε όροφο, λέει στον εαυτό του για να ησυχάσει «μέχρι εδώ όλα καλά». Γιατί το σημαντικό δεν είναι η πτώση, είναι η προσγείωση. Στο τέλος της ταινίας η ιστορία αλλάζει μία μόνο λέξη. Δεν πέφτει πια ένας άνθρωπος. Πέφτει μια κοινωνία. Αυτό είναι, αν το καλοσκεφτείς, το πολιτικό πρόγραμμα όσων μας λένε να μην ταράξουμε τα νερά για να μην έρθει η Λεπέν. Μέχρι εδώ όλα καλά. Τα παιδιά στον δρόμο είναι απλώς αυτά που κοίταξαν κάτω και είδαν το έδαφος.

Το «θα φέρετε τη Λεπέν» είναι, στο βάθος, μια κατηγορία κατά των χορταριών. Ζητάει από τα παιδιά να λογοδοτήσουν για το χωράφι. Αλλά το χωράφι το όργωσαν άλλοι, με τις κενές έδρες, με τα νοίκια, με τους προϋπολογισμούς που μετακόμισαν αλλού, με τη γλώσσα της άκρας δεξιάς στο στόμα υπουργών. Αυτοί είναι οι καλλιεργητές.

Το αν αυτό το φθινόπωρο θα αφήσει πίσω του μια εικόνα ή ένα γεγονός δεν θα κριθεί στα πάνελ. Θα κριθεί στο αν τα σκόρπια αιτήματα, ο δάσκαλος, η εστία, το ταβάνι, το πετρέλαιο, το νοίκι, θα δεθούν σε κάτι που αντέχει, σε συλλογικότητες που μαθαίνουν, σε μια κοινή γλώσσα, σε ένα όνομα. Αν όχι, η άκρα δεξιά θα υποσχεθεί σε όλους το μόνο που ξέρει να υπόσχεται, ησυχία.

Ο Γαβριάς πέθανε στο οδόφραγμα τραγουδώντας, μαζεύοντας φυσίγγια για τους μεγάλους. Ο Ουγκώ δεν τον έγραψε για να πει στα παιδιά να μείνουν σπίτι. Τον έγραψε για να ντροπιάσει τους μεγάλους που τον άφησαν μόνο του εκεί. Τα παιδιά έχουν ήδη κατέβει στον δρόμο.

Καλό φθινόπωρο λοιπόν και καλό χειμώνα.

κείμενο, Ακταιωρός Σαμάνο_

Υποσημειώσεις και πηγές

Τα στοιχεία ισχύουν ως τις 21 Οκτωβρίου 2026, με τα γεγονότα σε εξέλιξη.

[1] Victor Hugo, Οι Άθλιοι (1862), Μέρος Α΄ «Φαντίνα», Βιβλίο Πέμπτο. Τη φράση τη λέει ο κύριος Μαντλέν μιλώντας για τις τσουκνίδες. Ο Ladj Ly τη βάζει ως επιγραφή στο τέλος της ταινίας του.

[2] Η μαρτυρία της μαθήτριας δόθηκε στο Reuters και αναμεταδόθηκε από το CNN. Βλ. 2026 French student protests, Wikipedia, με παραπομπές στις πρωτογενείς πηγές.

[3] Χρονολόγιο, αιτήματα της Union Syndicale Lycéenne, αριθμοί διαδηλωτών της 13ης και της 17ης Οκτωβρίου, πυρκαγιά στη Limoges. 2026 French student protests, Wikipedia, με παραπομπές σε Reuters, Le Monde, franceinfo, BBC και AFP.

[4] Για το κάλεσμα της 17ης Οκτωβρίου και το βίντεο των τριών εκατομμυρίων προβολών, Le JDD, 16/10/2026. Για το κίνημα του Σεπτεμβρίου 2025, Bloquons tout, Wikipedia.

[5] 2026 European unrest, Wikipedia. Associated Press μέσω Fortune, 20/10/2026. Για τα Τίρανα, Associated Press, 14/10/2026. Για τις ιταλικές πορείες, Open, 16/10/2026.

[6] Μαδρίτη, η έξωση της María del Carmen Abascal, κατώτατος μισθός και ενοίκια, εκλογές και γενική απεργία, η μαρτυρία της Diana Manzanares. Associated Press μέσω Fortune, 20/10/2026. Τα στοιχεία για μισθό και ενοίκια προέρχονται από ανάλυση της ισπανικής οικονομικής εφημερίδας Expansión.

[7] The Press Project, 13/10/2026.

[8] Το φθινόπωρο του 1990 τα λυκειόπαιδα απέσπασαν από τον Ζοσπέν έκτακτο σχέδιο και αύξηση του προϋπολογισμού. Το 2005 ανάγκασαν τον Φιγιόν να αποσύρει τη μεταρρύθμιση του απολυτηρίου. Τον Δεκέμβριο του 2018 εκατοντάδες λύκεια μπλοκαρίστηκαν ενάντια στο Parcoursup. Βλ. 2026 French student protests, ενότητα για το ιστορικό.

[9] Το κύμα των μαθητικών καταλήψεων του χειμώνα 1990-91, ενάντια στο εκπαιδευτικό νομοσχέδιο του υπουργού Βασίλη Κοντογιαννόπουλου. Τον Ιανουάριο του 1991 δολοφονήθηκε στην Πάτρα ο καθηγητής Νίκος Τεμπονέρας, έξω από κατειλημμένο σχολείο.

[10] Το κίνημα 15M ξεκίνησε στις 15 Μαΐου 2011 με την κατάληψη της Puerta del Sol στη Μαδρίτη. Λίγες μέρες αργότερα οι «Αγανακτισμένοι» κατασκήνωσαν στο Σύνταγμα.

[11] Το φαινόμενο μίμησης μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα το κατέγραψε το γαλλικό actu.fr με βάση στοιχεία των εκπαιδευτικών αρχών. Βλ. 2026 French student protests.

[12] Η εκτίμηση των μυστικών υπηρεσιών που επικαλέστηκε το γραφείο του πρωθυπουργού, οι δηλώσεις Ζεφρέ, Μελανσόν, Νταρμανέν και Ρεταγιό, και η δημοσκόπηση για τη Le Figaro. 2026 French student protests, Wikipedia. Τη δήλωση του Μπαρντελά τη μετέδωσε το CNN, 19/10/2026. Τη δήλωση του Μακρόν, το Associated Press, 20/10/2026.

[13] Οι δηλώσεις Ράμα και Τραμπ, ο χαρακτηρισμός της antifa ως τρομοκρατικής οργάνωσης στις ΗΠΑ, και η επισήμανση ότι οι γαλλικές αρχές δεν απέδωσαν τη βία σε μετανάστες. Associated Press μέσω Fortune, 20/10/2026.

[14] Al Jazeera, 19/10/2026.

[15] Η ανάρτηση του Άδωνι Γεωργιάδη στο X, 18/10/2026, και η αναφορά της στο Ποντίκι.

[16] Το όριο του 30% προβλέπεται από το διάταγμα 170 του υπουργού Βαλντιτάρα και αφορά αλλοδαπούς μαθητές που δεν μιλούν ιταλικά. Ο υπουργός υποστηρίζει ότι αφορά το 0,13% των τάξεων, Newsistruzione, 12/10/2026. Για τη θέση των μαθητών, Il Fatto Quotidiano, 5/10/2026 και Open, 16/10/2026.

[17] Δημογλίδου στον ΣΚΑΪ, 20/10/2026 και στο Astra TV. Κυρανάκης στο CNN Greece, 19/10/2026. Μαρινάκης στον Ημεροδρόμο, 20/10/2026.

[18] Λεκορνύ, 2026 French student protests. Λεπέν, CNN, 20/10/2026. Σδούκου, CNN Greece, 19/10/2026. Η δήλωση της Ζαχαράκη μεταδόθηκε από το CNN Greece στις 21/10/2026.

[19] 2026 French student protests, Wikipedia.

[20] Ναυτεμπορική, 21/10/2026.

[21] Ifop-Fiducial, βαρόμετρο προεδρικών εκλογών, κύμα 7, για LCI, Le Figaro και Sud Radio, έρευνα 17 ως 19/10/2026, δείγμα 1.928 ψηφοφόρων.

[22] Ifop-Fiducial, κύμα 6, έρευνα 25 ως 29/9/2026, δείγμα 1.393 ψηφοφόρων.

[23] NPR, 15/6/2024.

[24] Επίσημα αποτελέσματα του δεύτερου γύρου των γαλλικών προεδρικών εκλογών, όπως τα ανακήρυξε το Συνταγματικό Συμβούλιο. 17,79% το 2002, 33,90% το 2017, 41,45% το 2022.

[25] Herbert H. Haines, Black Radicals and the Civil Rights Mainstream, 1954–1970 (University of Tennessee Press, 1988).

[26] 2026 French student protests, Wikipedia, για την εντολή Λεκορνύ της 6ης Οκτωβρίου και την αποστολή αναπληρωτών από τις 13 Οκτωβρίου.

[27] James M. Jasper, «A Strategic Approach to Collective Action. Looking for Agency in Social-Movement Choices», Mobilization. An International Quarterly 9, τχ. 1 (2004).

[28] Manuel Funke, Moritz Schularick και Christoph Trebesch, «Going to Extremes. Politics after Financial Crises, 1870–2014», European Economic Review 88 (2016).

[29] Gregori Galofré-Vilà, Christopher M. Meissner, Martin McKee και David Stuckler, «Austerity and the Rise of the Nazi Party», Journal of Economic History 81, τχ. 1 (2021).

[30] Thiemo Fetzer, «Did Austerity Cause Brexit?», American Economic Review 109, τχ. 11 (2019).

[31] Al Jazeera, 19/10/2026.

[32] Στοιχεία του γαλλικού υπουργείου Δικαιοσύνης, όπως τα μετέδωσε το Reuters. Βλ. 2026 French student protests.

[33] Pierre Bourdieu, «La "jeunesse" n'est qu'un mot», συνέντευξη στην Anne-Marie Métailié (1978), στο Questions de sociologie (Minuit, 1984).

[34] Doug McAdam, Freedom Summer (Oxford University Press, 1988), και «Recruitment to High-Risk Activism. The Case of Freedom Summer», American Journal of Sociology 92, τχ. 1 (1986). Οι τρεις δολοφονημένοι ήταν οι James Chaney, Andrew Goodman και Michael Schwerner.

[35] Για την έξωση στη Μαδρίτη, Associated Press μέσω Fortune. Για τον δεκατετράχρονο στο Saint-Ouen-l'Aumône, 2026 French student protests.

[36] Alberto Melucci, Challenging Codes. Collective Action in the Information Age (Cambridge University Press, 1996), και Nomads of the Present (Temple University Press, 1989).

[37] Gen Z protests, Wikipedia.

[38] Le JDD, 16/10/2026, και το κάλεσμα «17 octobre, bloquons tout!», 13/10/2026.

[39] Για το σύνθημα στη Βαστίλη στις 8 Οκτωβρίου, Euronews, 14/10/2026. Για το ανοιχτό κείμενο των γονέων, Vert, 14/10/2026.

[40] Για τη «σύγκλιση των αγώνων» πριν από τη 17η, Public Sénat. Για τον απολογισμό της ημέρας, Le Monde, 18/10/2026.

[41] Zeynep Tufekci, Twitter and Tear Gas. The Power and Fragility of Networked Protest (Yale University Press, 2017).

[42] Vincent Bevins, If We Burn. The Mass Protest Decade and the Missing Revolution (PublicAffairs, 2023).

[43] Τα Νέα, 20/10/2026. ieidiseis.gr για τα αιτήματα των εκπαιδευτικών. Πρώτο Θέμα, 20/10/2026 για το μαθητικό κάλεσμα. Ναυτεμπορική, 21/10/2026 για τα μέτρα της αστυνομίας.

[44] Eurostat, 23/9/2025. Τα στοιχεία του 2025 όπως τα παρουσίασε το Βήμα και εδώ. Για την αύξηση των ενοικίων το 2025, The Press Project.

[45] Αριστόνικος_, «Η Κλεμμένη Πόλη. Εμπορευματοποίηση της κατοικίας, διάλυση της εργατικής στέγης και εναλλακτικά μοντέλα αποεμπορευματοποίησης», Anansi Files #002, 17 Μαΐου 2026.

[46] CNN Greece, 19/10/2026.

[47] Andreas Kalyvas, «An Anomaly? Some Reflections on the Greek December 2008», Constellations 17, τχ. 2 (2010).

[48] 2026 French student protests, Wikipedia, για τους τραυματισμούς, τη Μασσαλία και τη Limoges. Για τα λεηλατημένα καταστήματα, CNN, 20/10/2026.

[49] 2026 French student protests, Wikipedia, με παραπομπές σε Le Monde, Amnesty International, Human Rights Watch και France 24.

[50] Robi Morder, άρθρο στο The Conversation, 7/10/2026, όπως παρατίθεται στο 2026 French student protests.

[51] Η εκτίμηση της Γενικής Αστυνομικής Διεύθυνσης Αττικής για 10.000 διαδηλωτές στην Αθήνα και 2.500 στη Θεσσαλονίκη, στο Βήμα, 21/10/2026. Για τα συλλαλητήρια σε πενήντα πόλεις, Δημοκρατία, 21/10/2026.

[52] Για την αναστροφή της πορείας προς τα Προπύλαια, Bankwars, 21/10/2026. Για τις καταλήψεις στη Θεσσαλονίκη, Patris, 21/10/2026. Για την ένταση μετά το τέλος της πορείας στην Αθήνα, Ναυτεμπορική, 21/10/2026.

Κείμενα που ενέπνευσαν και στήριξαν τη γραφή

Ταινία και λογοτεχνία

• Ladj Ly, Les Misérables (Οι Άθλιοι), Γαλλία, 2019.
• Victor Hugo, Οι Άθλιοι
• Mathieu Kassovitz, La Haine (Το Μίσος), Γαλλία, 1995.

Κύματα διαμαρτυρίας, ρεπερτόρια, διάχυση

• Sidney Tarrow, Power in Movement. Social Movements and Contentious Politics (Cambridge University Press, 1994, 3η έκδ. 2011).
• Charles Tilly, Regimes and Repertoires (University of Chicago Press, 2006).
• Doug McAdam και Dieter Rucht, «The Cross-National Diffusion of Movement Ideas», Annals of the American Academy of Political and Social Science 528 (1993).
• Doug McAdam, Sidney Tarrow και Charles Tilly, Dynamics of Contention (Cambridge University Press, 2001).
• Donatella della Porta και Alice Mattoni (επιμ.), Spreading Protest. Social Movements in Times of Crisis (ECPR Press, 2014).
• Frances Fox Piven και Richard A. Cloward, Poor People's Movements. Why They Succeed, How They Fail (Pantheon, 1977).
• Donatella della Porta, Joseba Fernández, Hara Kouki και Lorenzo Mosca, Movement Parties Against Austerity (Polity, 2017).

Πλαισίωση, αστυνόμευση, πανικός

• Robert D. Benford και David A. Snow, «Framing Processes and Social Movements. An Overview and Assessment», Annual Review of Sociology 26 (2000).
• Donatella della Porta και Herbert Reiter (επιμ.), Policing Protest. The Control of Mass Demonstrations in Western Democracies (University of Minnesota Press, 1998).
• Gustave Le Bon, Psychologie des foules (Ψυχολογία των μαζών), 1895.
• Stanley Cohen, Folk Devils and Moral Panics (MacGibbon & Kee, 1972).
• Stuart Hall κ.ά., Policing the Crisis. Mugging, the State, and Law and Order (Macmillan, 1978).
• Abdelmalek Sayad, La double absence (Seuil, 1999).

Γενιές, συναισθήματα, συμμετοχή

• Karl Mannheim, «Das Problem der Generationen» (1928). Αγγλικά «The Problem of Generations», στο Essays on the Sociology of Knowledge (Routledge & Kegan Paul, 1952).
• Nancy Whittier, Feminist Generations. The Persistence of the Radical Women's Movement (Temple University Press, 1995).
• Pierre Bourdieu, «La "jeunesse" n'est qu'un mot», στο Questions de sociologie (Minuit, 1984).
• Doug McAdam, Political Process and the Development of Black Insurgency, 1930–1970 (University of Chicago Press, 1982).
• Doug McAdam, Freedom Summer (Oxford University Press, 1988).
• James M. Jasper και Jane D. Poulsen, «Recruiting Strangers and Friends. Moral Shocks and Social Networks in Animal Rights and Anti-Nuclear Protests», Social Problems 42, τχ. 4 (1995).
• James M. Jasper, «Emotions and Social Movements. Twenty Years of Theory and Research», Annual Review of Sociology 37 (2011).
• James M. Jasper, Getting Your Way. Strategic Dilemmas in the Real World (University of Chicago Press, 2006).
• Alberto Melucci, Nomads of the Present (Temple University Press, 1989) και Challenging Codes (Cambridge University Press, 1996).
• Δημήτρης Παπανικολόπουλος κ.ά., Millennials στον δρόμο (Σαββάλας, 2023).
• Albert O. Hirschman, Exit, Voice, and Loyalty (Harvard University Press, 1970).

Δικτυωμένη διαμαρτυρία και η δεκαετία των πλατειών

• Zeynep Tufekci, Twitter and Tear Gas (Yale University Press, 2017).
• Vincent Bevins, If We Burn (PublicAffairs, 2023).
• Donatella della Porta, «Eventful Protest, Global Conflicts», Distinktion. Scandinavian Journal of Social Theory 9, τχ. 2 (2008).

Λιτότητα, κρίση και άκρα δεξιά

• Donatella della Porta, Social Movements in Times of Austerity. Bringing Capitalism Back into Protest Analysis (Polity, 2015).
• Donatella della Porta κ.ά., Late Neoliberalism and its Discontents in the Economic Crisis. Comparing Social Movements in the European Periphery (Palgrave Macmillan, 2017).
• Herbert H. Haines, Black Radicals and the Civil Rights Mainstream, 1954–1970 (University of Tennessee Press, 1988).
• Clara E. Mattei, The Capital Order. How Economists Invented Austerity and Paved the Way to Fascism (University of Chicago Press, 2022).
• Félicien Faury, Des électeurs ordinaires. Enquête sur la normalisation de l'extrême droite (Seuil, 2024).
• Vincent Tiberj, La droitisation française. Mythe et réalités (PUF, 2024).
• Cas Mudde, The Far Right Today (Polity, 2019).

Πολιτική βία

• Donatella della Porta, Clandestine Political Violence (Cambridge University Press, 2013).

Αναπαραγωγή και εξέγερση

• Nancy Fraser, «Contradictions of Capital and Care», New Left Review 100 (2016).
• Tithi Bhattacharya (επιμ.), Social Reproduction Theory (Pluto Press, 2017).
• Joshua Clover, Riot. Strike. Riot. The New Era of Uprisings (Verso, 2016).
• Ernesto Laclau, On Populist Reason (Verso, 2005).

Δεκέμβρης 2008 και ιστορία

• Andreas Kalyvas, «An Anomaly? Some Reflections on the Greek December 2008», Constellations 17, τχ. 2 (2010).
• Walter Benjamin, Θέσεις για τη φιλοσοφία της ιστορίας (1940).